نمي‌آيند و بداهت عقل بدان حکم مي‌کند و آن بر دو نوع علوم بديهيه و ضروريه منقسم مي‌شود. اما علوم دينيه از طريق انبيا «السلام عليهم» گرفته مي‌شود و نقش مهم آن در سلامت قلب از امراض ظاهر مي‌گردد. وي عقل را در علوم عقليه، نيازمند به شرع مي‌داند. [١] غزالي قلمرو وسيعي براي دين قايل مي‌شود و اختصاص دين به احکام فرعيه را از خطاهاي عالمان دين مي‌شمارد. [٢] البته گرايش غزالي به تصوف و عرفان بيش از شاخه‌هاي ديگر دين است؛ به گونه‌اي که ابن جوزي در تلبيس ابليس مي‌گويد: غزالي، فقه را ارزان به تصوف فروخته است. [٣]

٢-٢-٢. فخر رازي از بزرگان اهل سنت است که عمر خود را صرف پژوهش در عرصه‌هاي مختلف کلام و دين‌پژوهي کرد و آثار فراواني از خود به جاي گذاشت. وي تنظيم روابط اجتماعي مردم و هدايت دنيوي و اخروي را در دين جاي مي‌دهد و قلمرو وسيعي براي دين اسلام قايل مي‌شود و همان وظايف را به پيامبر (ص) و امامان (ع) نسبت مي‌دهد. رويکرد کارکردگرايي نيز از وسعت قلمرو دين حکايت مي‌کند که در آثار فخر رازي هويداست. [٤]

٣-٢-٢. ابن خلدون متفکر برجسته و جامعه‌شناس معروف اسلامي با روش بيرون متون ديني به قلمرو دنيوي و اخروي دين فتوا مي‌دهد و حاکميت مبتني بر سياست الهي را بر حاکميت مبتني بر تدبير عقلي و يا مبتني بر زور ترجيح مي‌دهد و با توجه به حاجت انسان‌ها به حيات اجتماعي و مقابله با هرج و مرج و اغراض شخصي و شهواني، بر سياست ديني تاکيد مي‌ورزد. وي توحيد و واجبات ديني بر حسب وقايع و اتفاقات را نيز در قلمرو دين داخل مي‌سازد؛ اما بر خلاف غزالي، اموري چون طب، کشاورزي و مانند اين‌ها را از دايره‌ي شريعت بيرون مي‌کند. [٥]

٣. عرفاي اسلامي

عرفا قلمرو دين را به شريعت، طريقت و حقيقت منشعب ساخته و براي انسان کامل سه

[١] احياء علوم الدين، ج ٣، صص ١٦- ١٨.

[٢] همان، ج ١، ص ٣٢.

[٣] تلبيس ابليس، ص ٣٥٣.

[٤] تلخيص المحصل، صص ٣٦٧- ٣٧٣؛ و البراهين در علم کلام، صص ١-٦.

[٥] مقدمه‌ي ابن خلدون، ج ٢، ص ١٠٣٤، و ج ١، صص ٢٨٨ و ٣٦٣- ٣٦٥.