اشاره مي‌کند؛ در کتاب اخلاق ناصري، شريعت و قوانين الهي را در معيشت دنيوي انسان‌ها ضروري مي‌داند و با روش کلامي، به قاعده‌ي لطف تمسک مي‌کند، تا دخالت پيامبر (ص) و امامان معصوم (ع) در امور دنيايي را ثابت کند؛ و در برخي آثار کلامي روش کارکردي را به کار مي‌گيرد و فوايد و ثمراتي را براي دين بيان مي‌کند. [١]

٥-١-٢. علامه حلي از متفکران مسلمان شيعي، قلمرو دين را در عرصه‌ي امور دنيوي و اخروي تبيين نموده است. وي اخبار قطعي بر ثواب و عقاب، معرفي مصالح و مفاسد، تاکيد بر معارف عقليه، ارائه‌ي تکاليف، کنترل قوه‌ي شهوت و غضب، بيان حسن و قبح‌ها و منافع و ضررها و زوال تنازع ميان انسان‌ها در زندگي اجتماعي را در دايره‌ي دين دانسته‌ است. در ضمن، به روش حکما در باب نيازمندي انسان به دين در عرصه‌ي اجتماعيات تمسک نموده و ضرورت بعثت انبيا را ثابت کرده است.[٢]

٦-١-٢. بزرگان ديگري چون محقق لاهيجي، فيض کاشاني، مولي نظر علي طالقاني، مير سيد احمد علوي عاملي و سيد اسماعيل طبرسي نوري در کتاب‌هاي گوهر مراد، علم اليقين، کاشف الاسرار، کفايه‌الموحدين و غيره، با استفاده از مباحث تکليف، ضرورت بعثت انبيا، امامت و مانند اين‌ها، ديدگاه‌ جامع‌نگرانه‌اي در باب قلمرو دين ارائه نموده‌اند، اما اين نگرش جامع به معناي به حاشيه راندن عقل و تجربه نيست- هم چنان که گذشت.

٢-٢. متکلمان اهل سنت: اينان روي‌کردهاي مختلفي در مسئله‌ي قلمرو دين دارند.

غزالي بر روش و طريق اهل سنت تاکيد مي‌ورزد و راه جمودگرايي و حشويه و فلاسفه و غلات از متعزله را ناکام مي‌داند و در تبيين قلمرو دين مي‌گويد: پيامبر اسلام نسبت به مصلحت دنيا و آخرت بندگان داناترين مردم به شمار مي‌رود؛ و از طرف ديگر آگاهي به نفع و ضرر اخروي از طريق تجربه و عقل حاصل نمي‌شود؛ زيرا ابزار تجربه مشاهده است که از آن حقيقت قاصر است و هم‌چنين عقل از درک آن حقايق ناتوان است؛ پس تنها وسيله‌ي شناخت آن امور، نور نبوت است. [٣] غزالي، علوم را به عقلي و شرعي منشعب کرده و علوم شرعيه را به مکتسبه و ضروريه و مکتسبه را به دنيويه و اخرويه تقسيم مي‌کند. علوم عقليه عبارت‌اند از علومي که از طريق تقليد و سماع به دست

[١] نقد المحصل، صص ٣٦١- ٣٦٤؛ کشف المراد، ص ٢٧١ و اخلاق ناصري، ص ٤١.

[٢] نهج الحق و کشف الصدق، ص ١٦٤؛ مناهج اليقين، ص ٢١٦.

[٣] الجام العوام عن علم الکلام، ص ٨٥.