و افرادي چون ابن تيميه نيز از آن تبيعت نمودند. [١] اين جريان در ميان اخباريون [٢] نيز رسوخ کرد. برخي از اين طايفه، منابع استنباط احکام و معارف اسلامي را به کتاب و سنت منحصر نموده، به عقل‌ روي خوشي نشان ندادند. [٣]

انحراف اخباريون در اين است که از نکوهش روايات نسبت به عقل قياسي (عقل تمثيلي)، مذمت مطلق را استنباط کرده‌اند؛ در حالي که قياس (تمثيل) به خاطر ظني بودنش بي‌ارزش و مورد نکوهش است، ولي عقل قطعي و يقيني همواره مورد تاييد و تاکيد قرآن بوده است.

- خردباوران معتدل: اين گروه به حريم عقل به عنوان نيروي ادراکي احترام نموده و آن را منبع استنباط احکام و معارف دانسته و با حجيت عقل به حجيت شرع و محدوديت عقل پي برده‌اند. اينان به نقش دين در هدايت عقل اعتراف کرده و لغزش‌هاي عقل را نيز پذيرفته‌اند؛ به همين دليل، به نقش عقل در معارف ديني و محافظت دين از تحريف و اثبات اصول اعتقادي و حقّانيت دين اعتراف مي کنند. اين گروه عقل را مفتاح و مصباح دين مي‌دانند؛ ولي آن را در درک بسياري از فروعات و جزئيات معارف ناتوان مي‌شمرند.

حال اگر در محدوده‌ي عقل بينديشيم و در مقابل دين غير محّرف قرار بگيريم، به هماهنگي عقل و دين مي‌توانيم دست يابيم. اگر ناسازگاري‌اي هم مشاهده شود، اولاً ظاهري است و ثانياً، يکي از طرفين (دليل عقلي يا ديني) قطعي و ديگري ظني است، که در هر صورت قطع بر ظن تقدم دارد.

نگارنده در تعيين قلمرو دين اسلام به خردورزي اعتدالي معتقد است. در اين روي‌کرد از آيات و روايات نيز در تعيين دامنه‌ي دين بهره مي‌گيريم. و عقل و تجربه و نقل تاريخي را نيز مورد استناد قرار مي‌دهيم.

٦. مسئله‌ي ديگري که در روش‌شناسي قلمرو دين بايد روشن گردد اين است که آيا حکم عقل در عرض کتاب و سنت است يا در طول آن؟ در پاسخ به اين پرسش ابتدا بايد توجه داشت که حکم عقل تنها در صورتي از اعتبار منطقي برخوردار است که قطعي و يقيني باشد و اگر به ناچار با احکام قطعي ظني روبه‌رو شديم، بايد حجيت آن‌ها قطعي

[١] في تعارض العقل و النقل، ج ١، صص ٥- ٦.

[٢] دسته‌اي از عالمان شيعه در قرن يازدهم و دوازدهم.

[٣] الحدائق الناصره، ج ١، صص ١٦٧- ١٦٨.