فرهنگ معارف اسلامی - سجادی، جعفر - الصفحة ٨٢٨ - خِيار
و در حيوان بمطلق عقد،خيار ثلث، ثابت است مشترى را،بىآنكه شرط كنند.
و در كنيزك مدت استبراى او،براى آنكه چون عيب در حيوان پوشيدهتر است،و غبن در وى قوىتر،حيوان را فسحتى دادهاند كه غير او را ندادهاند.
و چون مدت خيار بسر آيد،خيار منقطع گردد.و همچنين چون تصرف كند در مبيع تصرف مالكانه.و تصرف از بايع فسخ است،و از مشترى اجازت.
و اما خيار رؤيت.منقطع شود چون مبيع را هم بر آن صفت بيند كه خريده باشد،يا خلاف آن بيند،در حال فسخ كند، زيرا كه اين بر فور است.
و ابتداى خيار مدت از وقت تفرق باشد به ابدان،نه از وقت حصول عقد،از براى آنكه اين خيار بعد از ثبوت عقد ثابت ميگردد،و ساقط نشود الا پس از آنكه متفرق شوند.
و خيار مجلس در جملۀ انواع بين بود، و هم خيار شرط،الا عقد الصرف كه درو نرود،بىخلاف .و خيار مجلس نرود در آنچه بيع نيست،زيرا كه رسول ص گفت:
«المتبايعان بالخيار» ،تخصيص كرده است بخيار آن را كه اين اسم بروى واقع آيد و آن را كه اختيار باشد،اگر بىحضور صاحبش فسخ كند،روا بود.و اگر كسى منع كند،دليل بروى باشد.
و چون مبيع در مدت خيار تلف شود از مال بايع باشد،مگر كه مشترى در آن تصرف كرده باشد،كه دليل رضا كند، آنگه از مال وى باشد.
و چون مشترى در مدت خيار با كنيزك و طى كند،از جهت وى عقد لازم بود،و از جهت بايع خيار باقى باشد، و اگر چه وى را بيند كه با كنيزك مباشرت ميكند.
و اگر بايع فسخ عقد كند،و كنيزك آبستن باشد از مشترى،مشترى را لازم باشد كه بقيمت فرزند ببايع دهد،و عشر قيمت كنيزك اگر بكر بوده باشد،و نصف عشر قيمتش اگر بكر نبوده باشد.
و خيار ميراث باشد،زيرا كه حق ميت بود چون حقوق ديگر.
و چون عيبى ظاهر شود كه در مبيع بوده باشد پيش از قبض:مشترى را چون معلوم شود،رد تواند كرد.و اين خيار رد است،منقطع نشود مگر بتأخير رد، يا برضا دادن بعيب،يا بآنكه نزديك مشترى عيبى ديگر پديد آيد،كه اينجا رد نتواند كرد،اما از شش تواند خواست و همچنين بشرط برائت خريده باشد رد نتواند.
و اگر تصرف كرد درو،هم رد نتواند كرد،اما ارش طلب تواند داشت،از براى آنكه تصرف دلالت بر آن نكند كه ببيع راضى شده است،و دلالت نكند بر آنكه بعيب راضى شده است.
و اگر كنيزك باشد تصرف بوطى باشد و عيب او آبستنى بود،وى را رسد كه رد كند،و نصف عشر قيمتش بدهد از براى و طى.و بديوانگى و برص،و جذام،تا مدت يك سال،رد نتواند كرد،مادام كه مانعى نباشد،زيرا كه اين عيبها در مدت يك سال ظاهر گردد.
و اگر گوسفندى يا گاوى را شير تا دوشيده باشد،و گذاشته تا پستان وى پر