-حياء يعنى شرم و در اصطلاح از حمله احوال مقربانست و چندان كه قرب زيادتر حياء زيادتر است و هر كه هنوز حال حيا در آن فرود نيامده باشد هيچ مرتبت از مراتب نيافته است.

در حديث آمده است كه

الحياء من الايمان .

سهل بن عبد الله گويد«ادنى مقام من مقامات القرب الحياء».

و حياء دو گونه است:يكى حياء عام و ديگرى حياء خاص،حياء عام صفت اهل مراقبت است كه قلب ايشان از هيبت اطلاع رقيب قريب بر سيئات و تقصيرات خود منطوى گردد چنانكه ذو النون گفته است:

«الحياء وجود الهيبة فى القلب مع حشمة ما سبق منك الى ربك».

و حياء خاص صفت اهل مشاهدت ميباشد كه روح ايشان از عظمت شهود حق در خود منطوى گردد.

و ثمرۀ حياء در امان بودن از عذاب و خفت حساب و عدم ادعاى ثواب است و كسى كه خدا را بشناسد و بزرگ دارد ازو حياء كند.

بعضى گويند حياء عبارت از وجود هيبت است در قلب با وحشت(مصباح الهدايه ص ٤١٩).

در شرح منازلست كه حيا زائيدۀ تعظيم و محبت است و اگر تنها زائيده تعظيم باشد نتيجۀ آن خوف باشد و اگر سبب آن تنها محبت باشد نتيجۀ آن شوق و طلب ميباشد (از شرح منازل ص ٨٧).

ناصر خسرو گويد:

حيا اصليست اندر ذات انسان كه دارد آدمى را آدمى سان
حياء و عقل و ايمانند با هم ز يكديگر نپردازند يك دم

حَيات

-(اصطلاح عرفانى و فلسفى) يعنى زندگى وحى يعنى زنده و در اصطلاح متجلى شدن بنور اقدس الهى است در ظل انوار ساطعۀ او كه سبب آن ترك علائق دنيوى و اميال شهوانى است.

لاهيجى گويد:

همان طورى كه ممات بر سه نوعست حيات نيز بر سه نوعست،كه گفته‌اند:«ما الحياة الا فى الموت:اى حياة القلب فى موت النفس»(طبقات ص ٤٨٩).

يكى حيائى كه در هر طرفة العين بتجلى نفس رحمانى و امداد وجود متواتر ميرسد،دوم حياتى است ابدى قلبى كه بواسطۀ انسلاخ از صفات نفسانى و اتصاف بصفات قلبى حاصل ميگردد،سوم حياتى است كه در برازخ مثالى و ملكوتى بحسب حال هر كسى است.

صاحب منازل گويد:

حيات در اصطلاح اهل الله اشارت به سه چيزست اول حيات علم از موت جهل كه او را سه نفس باشد،نفس خوف و نفس رجاء و نفس محبت.

دوم حيات جمع از موت تفرقت كه او را سه نفس باشد نفس اضطرار و نفس افتقار و نفس افتخار و سوم حيات وجود است و آن حيات بحق است و آن را سه نفس است، نفس الهيت و نفس وجود و نفس انفراد