فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٩٠ - نقد رباى توليدى رضا محمدى كرجى
٥. روايت هذيل بن حيان صيرفى:
«محمد بن يعقوب عن عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد و سهل بن زياد جميعاً عن ابن محبوب عن هذيل بن حيان- أخي جعفر بن حيان الصيرفي- قال: قلت لأبي عبداللّه(عليه السلام): إنّي دفعت إلى أخي جعفر مالاً [كان لى ]فهو يعطيني ما انفق و أحج منه وأتصدّق، وقد سألت من قِبَلَنا (٢) فذكروا أن ذلك فاسد لايحلّ، وأنا أحبّ أن أنتهى إلى قولك، فقال لي: أكان يصلك قبل أن تدفع إليه مالك؟ قلت: نعم. قال: خذمنه ما يعطيك فكل منه واشرب وحجّ وتصدّق، فإذا قدمت العراق فقل: جعفر بن محمد أفتاني بهذا(وسائل الشيعه، ج١٣، ص١٠٣، باب ١٩ از ابواب الدين والقرض، ح٢).
هذيل بن حيان توثيق ندارد، لذا سند مشكل دارد، مگر طبق برخى مبانى كه ابن محبوب را از اصحاب اجماع مىدانند و طبق اين مبنا توثيق عام دارد.
ظاهر روايت آن است كه مال مورد نظر، قرض استهلاكى نبوده؛ چون برادرش صيرفى(صراف) و ثروتمند بوده است، بلكه براى تجارت قرض گرفته است. بنابراين مورد روايت رباى توليدى است و امام(ع) بعد از استفسار تفصيل مىدهد و مىفرمايد كه اگر قبل از اينكه به برادرت قرض بدهى، باز به تو صله مىداده است، حالا هم اشكال ندارد.
در هر حال از مجموع اين روايات، اطمينان حاصل مىشود كه چنين مضمونى از امام(ع) صادر شده است. حتى اگر همه اين روايات جعلى باشند، باز ثابت مىكنند كه رباى توليدى در آن زمان وجود داشته است؛ زيرا جاعل، چيزى را جعل مىكند كه قابل فهم و پذيرش براى ديگران باشد.
دليل دوم
ظهور برخى آيات و روايات تحريم ربا در رباى استهلاكى: قائلان به جواز
(٢) يعنى از اطرافيان و از اهل سنت پرسيدم.