شيخ به سند خود از ادريس بن عبداللّه‌ نقل مى‌كند كه گفت از امام صادق(ع) در مورد مردى پرسيدم كه مردم را در جُمَع (مشعر) درك كرده و مى‌ترسد كه اگر به عرفات برود مردم از مشعر كوچ كنند و او آنها را درك نكند. فرمود: اگر گمان دارد كه قبل از طلوع خورشيد مردم را در جُمَع (مشعر) درك مى‌كند به عرفات بيايد واما اگر مى‌ترسد كه جُمَع را درك نكند، همانجا بماند و سپس با مردم كوچ كند كه حج او تمام است.

در اين روايات امام(ع) نفرموده‌اند: «ادرك عرفات» و «يا ادرك جمع»، بلكه فرموده‌اند: «ادرك الناس بجمع». از اين تعبير معلوم مى‌شود كه درك ناس در جمع و عرفات، موضوعيتى دارد كه شارع آن را لحاظ كرده است.

با توجه به اين مقدمه مى‌گوييم: وقتى وقوف در روز نهم واقعى، موجب از دست دادن ملاك اجتماع در مناسك باشد، در واقع بين رعايت مصلحت وقوف در روز عرفه واقعى با رعايت مصلحت اجتماع، تزاحم رخ‌مى‌دهد، و از آنجا كه حريم زمانى روز عرفه واجد بعضى از ملاك آن روز است، ممكن است شارع كه واقف بر ملاكات احكام و مفاسد و مصالح است، به جهت اهميت مصلحت اجتماع با وقوف درحريم زمانى روز عرفه به استيفاى بعضى از ملاك وقوف، اكتفا كند. اين مطلب درحقيقت تصويرى از صحت واقعى حج در صورت وجود دليل بر آن است.

بررسى ادله

پس از بيان اين دو مقدمه مى‌گوييم : در مسئله چند احتمال وجود دارد:

١. متابعت از عامه جايز نباشد، نه تكليفاً و نه وضعاً؛ يعنى هم تبعيت از آنها رافع مؤاخذه نباشد و هم اگر مكلف تبعيت كرد، حجش فاسد شود.

٢. متابعت از عامه تنها تكليفاً جايز باشد، اما از جهت حكم وضعى موجب فساد حج شود.