خلاصه، مراد از فتنه در آيه، به قرينه جمله‌اى كه بر آن عطف شده و نيز روايتى كه در تفسير آن آمده، فتنه‌اى است كه مردم را به خروج از توحيد دعوت مى‌كند، لذا شامل همه انواع فساد نمى‌شود.

نكته دوم ـ ترادف فتنه با فساد در زمين، روشن نيست ؛ زيرا فتنه در اصل لغت ـ چنان كه در مصباح المنير و مفردات و اقرب الموارد و... آمده ـ ، به معناى آن است كه، طلا و نقره را در بوته گذاشته و در آتش ذوب كنند تا عيار آنها آشكار گردد. اين كار با توجه به ماهيت آن، با مفاهيم درد و عذاب و تنگناى شديد تناسب دارد و با توجه به نتيجه آن با مفاهيم امتحان و آزمايش، تناسب دارد. پس اطلاق فتنه بر حوادثى كه براى مردم درد آورد باشد، معناى ادعايى براى فتنه برحسب ريشه لغوى آن است، گرچه بعيد نيست به اين معنا نقل پيدا كرده باشد.

بنابراين تفسير آن به ابتلا و تعذيب با توجه به بعضى از ابعاد معناى آن است و شايد از باب اخذ مصداق به جاى مفهوم باشد. مرحوم طبرسى ذيل آيه {الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ} مى‌نويسد:

فتنه در اصل به معناى آزمايش است، سپس به چند معنا منصرف گرديد: از جمله به معناى ابتلا و نيز به معناى عذاب ، مانند : {جَعَلَ فِتْنَةَ النّاِس كَعَذابِ اللّهِ} و معناى ديگر آن صدّ از دين است؛ چنانكه دراين آيه آمده: {وَاحْذرَهُمْ أَنْ يَفْتَنُوكَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللّهُ إلَيْكَ} و مراد از آن ، شرك به خدا و رسول است. (٩٢)

ترديدى نيست كه مراد از فتنه در آيه، نه معناى اصل آن و نه معناى آزمايش است. براين اساس به نظر ما بعيد نيست كه مراد از فتنه، حادثه‌اى باشد كه براى توده مردم آزار دهنده است و اوضاع آنها را دگرگون و دلهاى آنها را ترسناك مى‌كند؛ مانند قيام مسلحانه در مقابل حكومت ، به گونه‌اى كه مردم را به وحشت اندازد، يا هجوم مسلحانه به اهل شهر و كشتن و مضروب ساختن آنها يا حمله به مردم و وادار كردن آنها به شرك و گناه، يا سلاح

(٩٢) مجمع البيان، ج١و٢، ص ٢٨٥.