المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٠ - بيان شباهت وضعى و معنوىاسم به حروف

شارح گويد:

شباهت معنوى آنستكه اسم داراى معنائى از معانى حروف باشد اعمّ از آنكه براى آن معنا حرفى نيز وضع و جعل شده يا وضع نشده باشد.

پس فرض اوّل همچون « متى » چه آنكه اينكلمه اسم بوده و مبنى مى‌باشد و دليلش آنستكه متضمّن معناى شرط است و براى شرط حرف وضع شده همچون « ان شرطيّه» چنانچه اگر « متى » را استفهاميّه نيز بدانيم باز مبنى است زيرا استفهام از معانى حرفيّه‌اى است كه برايش حرف وضع و جعل شده و آن همزه استفهام است.

و فرض دوّم مانند « هنا » زيرا اينكلمه اسم بوده و مبنى مى‌باشد و دليلش آنستكه متضمّن معناى اشاره است و اشاره از معانى است كه حقّش آنستكه براى آن حرف وضع شده باشد چه آنكه آن همچون خطاب است كه در قبال آن حروف خطاب را جعل كرده‌اند ولى در مقابل اشاره حرفى كه افاده آنرا بنمايد قرار نداده‌اند و بهرتقدير « هنا » چون معناى اشاره را دارد مبنى مى‌باشد.

سؤال‌

اگر مجرّد اشتمال اسم برمعناى اشاره موجب مبنى بودن آن مى‌شود پس چرا كلمات « ذان » و « تان » كه اسم اشاره هستند مبنى نيستند.

جواب‌

ايندو را از اينجهت معرب خوانده‌اند كه شباهتشان بحرف، شباهت مدنى نيست و قبلا گفته شد شباهت تنها در صورتى باعث بناء اسم مى‌گردد كه مدنى باشد.

و امّا اينكه شباهت ايندو به حرف مدنى نيست بخاطر آنستكه بصيغه تثنيه بوده و تثنيه از خواصّ اسم است و اين معنا با شباهت مزبور تعارض كرده و مانع از مبنى شدن ايندو مى‌گردد لاجرم باقتضاى مثنّى بودن كه از خواصّ اسم‌