المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٩٢ - مبتداء وصفى و شرط آن

سپس شارح گويد:

اگر وصف با جزء بعدى در افراد با يكديگر مطابق بودند مانند: أقائم زيد.

در تركيب آن دو وجه جايز است:

الف: آنكه بگوئيم: وصف يعنى « اقائم » مبتداء و ما بعدش يعنى « زيد » فاعلش و جاى‌نشين خبر.

ب: آنكه ما بعد وصف مبتداى مؤخّر و وصف خبر مقدّم باشد.

پس از آن مى‌گويد:

و جمع مكسّر نيز همچون مفرد مى‌باشد يعنى در مثال: أقائم الرّجال.

همان دو تركيبى كه در مفرد نقل شد جاريست چنانچه وصفى كه بصيغه واحد برمفرد و تثنيه و جمع اطلاق مى‌شود همچون لفظ « جنب » حكمش همينطور است يعنى در تركيب آن دو وجه جايز مى‌باشد.

لذا در مثال: أجنب الزّيدان يا أجنب الزّيدون مى‌توان « جنب » را مبتداء وصفى و « زيدان » و « زيدون » را فاعل و جاى‌نشين خبر قرار داده و ممكنست بگوئيم « جنب » خبر مقدّم و ما بعدش مبتداى مؤخّر مى‌باشد.

قوله: و ذا الوصف بالرّفع: يعنى كلمه « الوصف » در عبارت مصنّف مرفوع بايد خوانده شود تا مشار اليه « ذا » و صفت يا عطف بيان از آن باشد.

قوله: خبر عنه: ضمير در « عنه » به ما بعد الوصف راجع است.

قوله: مقدّم عليه: ضمير در « عليه » به ما بعد الوصف عائد است.

قوله: و الجمع السّالم: بقيد « السّالم » جمع مكسّر را خارج نمود چه آنكه حكم آن همچون مفردات چنانچه شرحش ذكر گرديد.

قوله: مطابقا لما بعده: اينكه شارح كلمه « طبقا » را بمعناى « مطابقا » گرفت وجهش آنستكه لفظ « طبقا » در عبارت مصنّف حال واقع شده و چون حال بايد مبيّن هيئت ذو الحال باشد لاجرم لازم است معناى وصفى داشته از اينرو طبقا بمعناى اسم فاعل بايد اخذ گردد و ضمير در « بعده » به وصف عود مى‌كند.