المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨١ - علم جنس

للمعانى نحو، برّة، علم، للمبرّة، و سبحان علم للتّسبيح و كذا فجار، بالبناء على الكسر كحذام، علم للفجرة، بسكون الجيم و يسار للميسرة.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

و از مصاديق علم جنس است: امّ عريط كه علم براى عقرب بوده و همچنين ثعاله كه علم است براى روباه.

شارح گويد:

علم جنس دو قسم است:

١- آنكه علم است براى جنس اعيان.

٢- آنكه علم است براى جنس معانى.

علم جنس كه در مقابل جنس اعيان قرار داده شده همچون امّ عريط كه براى جنس عقرب و ثعاله كه براى جنس روباه وضع گرديده است.

و علم جنس كه در قبال جنس معانى وضع شده است نظير « برّة » كه علم است براى جنس « مبرّة » و نيكى و سبحان كه علم شده براى جنس تسبيح و نيز فجار كه مبنى بركسر است نظير حذام علم گرديده براى جنس فجره (بفتح فاء و سكون جيم) يعنى فسق و اعمال خلاف و همچون يسار كه علم است براى « ميسره » يعنى قمار باختن.

قوله: فانّه علم للعقرب: ضمير در « فانّه » به امّ عريط راجع است.

قوله: اى لجنسها: يعنى جنس عقرب.

قوله: فانّه علم للثّعلب: ضمير در « فانّه » به ثعاله راجع است.

قوله: اى لجنسه: يعنى جنس ثعلب.

قوله: حذام: بضمّ حاء و ذال مفتوح يعنى شخص كاهل و سست.