المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٧ - اعراب در افعال پنجگانه

سؤال‌

اگر نصب افعال خمسه به حذف نون است پس چرا در آيه شريفه (٢٣٧) از سوره بقره كه مى‌فرمايد:

الّا ان يعفون او يعفوا الّذىّ بيده عقدة النّكاح.

دخول « ان » ناصبه بر « يعفون » سبب حذف نون نشده است.

جواب‌

امّا عبارت « ان يعفون» در فرموده حقتعالى بايد بگوئيم:

واو در آن لام الفعل بوده و نون ضمير جمع مؤنّث است و فعل مضارع همانطوريكه قبلا گفته شد در جمع مؤنّث غائب و حاضر مبنى است همانطوريكه « يخرجن » مبنى مى‌باشد.

مؤلّف گويد:

اينفعل از باب نصر، ينصر بوده و صرف آن از صيغه مفرد مذكّر غائب تا جمع مؤنّث غائب بشرح زير مى‌باشد:

عفى، يعفو همچون نصر، ينصر يا خرج، يخرج.

يعفو مفرد مذكّر غائب‌

يعفوان تثنيه مذكّر غائب‌

يعفون جمع مذكّر غائب‌

تعفو مفرد مؤنّث غائب‌

تعفوان تثنيه مؤنّث غائب‌

يعفون جمع مؤنّث غائب‌

اصل يعفون (جمع مذكّر غائب) يعفوون همچون يخرجون بوده و چون ضمّه برواو ثقيل بود آنرا ساقط كرده و پس از آن واو بالتقاء ساكنين حذف شد « يعفون » گرديد.

ولى اصل « يعفون » كه جمع مؤنّث غائب است همين طور بوده بدون اينكه « واو » از آن اسقاط شده باشد چنانچه اصل يخرجن بهمين نحو است.

بنابراين اگرچه « يعفون » جمع مذكّر غائب با « يعفون » جمع مؤنّث غائب در صورت يكى و متّحدند ولى در تقدير باهم متفاوت مى‌باشند.