تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٥٠ - تفسير

آيا آيات مرا تكذيب كرديد در حالى كه آگاهى از آن نداشتيد و در صدد تحقيق از آن برنيامديد"؟! (حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً)" و چه اعمالى انجام مى‌داديد" (أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌) [١] گوينده اين سخن خداوند است و منظور از آيات، معجزات پيامبران و يا فرمانهاى الهى و يا همه اينها است.

و منظور از جمله" وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً" يعنى بدون آنكه از آن تحقيق كنيد و به حقيقت امر آگاهى يابيد به تكذيب آن پرداختيد و اين نهايت جهل و نادانى است كه انسان بدون تحقيق و احاطه علمى به چيزى در صدد انكار آن برآيد.

در حقيقت از آنها دو چيز سؤال مى‌شود يكى از تكذيب بدون تحقيقشان، و ديگر از اعمالى كه انجام مى‌دادند.

اگر آيه فوق درباره قيامت و رستاخيز باشد، مفهومش معلوم است و اما اگر اشاره به مساله رجعت باشد- چنان كه هماهنگى آيات ايجاب مى‌كند- اشاره به اين است كه به هنگام بازگشت گروهى از بدكاران به اين جهان، كسى كه نماينده خدا و ولى امر است، آنها را مورد بازپرسى قرار مى‌دهد، سپس به مقدار استحقاقشان آنها را مجازات دنيوى مى‌كند، و اين مانع از عذاب آخرت آنها نخواهد بود، چنان كه بسيارى از مجرمان، حد شرعى در اين جهان مى‌خورند و در صورت عدم توبه در آخرت نيز مجازاتشان محفوظ است.

[١] جمله" أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌" جمله استفهاميه است و" اما" مركب از" ام" كه حرف عطف است و معمولا بعد از همزه استفهام براى معادله دو چيز مى‌آيد و" ما" استفهاميه است و مجموع آن چنين معنى مى‌دهد" او اى شى‌ء كنتم تعملونه".