گاهی امتحان همان است که به آن اختبار و آزمایش می‌گوییم که شخص‌ امتحان‌کننده وقتی می‌خواهد مجهولی را تبدیل به معلوم کند آزمایش می‌کند . مثلا مواد غذایی را به آزمایشگاه می‌برند برای اینکه ببینند سالم است یا نه . این امتحانی است که هدف امتحان‌کننده از آن این است که می‌خواهد حقیقتی را کشف کند . در مورد خداوند متعال نسبت به بندگان چنین امتحانی‌ معنی ندارد . نوع دوم امتحانی است که برای اتمام‌حجت است یعنی برای این است که به‌ خود امتحان‌شونده [ امری را ] ثابت کنند . یک معلم که در طول سال با دانش‌آموز کار می‌کند ، خودش می‌داند که به کدام دانش‌آموز باید نمره‌ قبولی بدهد و به کدام نمره رد بدهد ، به کدامیک باید بیست بدهد ، به‌ کدامیک نوزده و به کدامیک چهارده ، ولی مسلم است که اگر امتحان‌نکرده‌ بخواهد این نمره‌ها را بدهد غیر از آن کسی که بیست گرفته همه اعتراض‌ می‌کنند . او امتحان می‌کند تا بر همه روشن شود که نمره‌هایی که می‌خواهد بدهد همه درست است . البته ممکن است معلمی واقعا نتیجه امتحان را نداند ولی اگر هم بداند باز امتحان می‌کند ، برای اینکه مطلب برای همه‌ روشن باشد و اتمام حجت شده باشد . امتحان به این معنا در مورد خدای‌ متعال معنی دارد . ممکن است خدای متعال بنده‌ای را مورد امتحان قرار بدهد برای اینکه حجت بر آن بنده تمام شود . نوع سوم امتحان که مهمتر است [ به معنای ] عمل تمرینی برای امتحان‌شونده است یعنی خداوند متعال که البته در مورد غیرخداوند متعال هم‌ صدق می‌کند انسان را در بوته‌ای قرار می‌دهد برای اینکه در آن بوته آنچه از استعداد در درون او هست به فعلیت برسد . مثل آدمی که خودش یا دیگری را به آب می‌اندازد برای اینکه شنا یاد بگیرد . این نوع