نکته اول راجع به منافقین در صدر اسلام است که گفتیم اینجا یک نوع‌ اختلاف نظری میان شیعه و سنی وجود دارد . اهل تسنن معمولا منافقینی را که‌ در قرآن از آنها یاد شده است و بلکه اساسا منافقین در دوره اسلام را منحصر می‌دانند به منافقین مدنی ، یعنی منافقینی که از انصار هستند ، و معتقدند که اینها در اوایل ورود پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به‌ مدینه پیدا شدند و بعد در سالهای آخر حیات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله هم ریشه‌شان کنده شد و کارشان تمام شد . این‌طور هم تعلیل می‌کنند که تا این مقدار حرف درستی است که در مدینه گروهی بودند که در راسشان مردی‌ بود به نام عبدالله بن ابی که اینها از اول ، از آمدن پیغمبر ناراضی‌ بودند ، یعنی آمدن پیغمبر اکرم منافع خاص آنان را در خطر می‌انداخت ، ولی موج اسلام در مدینه موجی بود غیرقابل مقاومت و اینها چاره‌ای نداشتند الا اینکه خود را در زیر پوشش اسلام مخفی کنند ، یعنی در باطن همان که‌ بودند بودند ، ولی تظاهر به اسلام می‌کردند . شک ندارد که چنین گروهی در مدینه بوده‌اند و اینها منافق بوده‌اند و بسیاری از آیات هم ناظر به‌ همانهاست و شان نزول آیات نفاق اغلب در مورد همانهاست .
ولی آیا منافقین منحصر بودند به همین منافقین مدنی که به قول این‌ حضرات ریشه آنها هم در همان زمان پیامبر کنده شد ، و یا نه منافقین‌ منحصر به اینها بودند و نه ریشه خود اینها کنده شد ؟

[١] [ نوار جلسه مذکور در دست نیست . ]