گذاشتید ، چنین و چنان کردید ، اما همینکه مهمان می‌رود ، خلافش را می‌گوید و باطنش را ظاهر می‌کند . بشر به دلیل اینکه هوشش بیشتر و عقلش زیادتر است می‌تواند منافق‌گری و دورویی کند [١] .
هرچه انسانها بدوی‌تر هستند صریح‌تر هستند یعنی فاصله میان درون و بیرونشان کمتر است . هرچه انسانها به طرف تمدن آمدند و هرچه که فرهنگ‌ و تمدنشان پیش رفت بر نفاقشان افزوده شد ، یعنی فاصله میان این دو چهره‌شان زیاد شد و این امر مثالهای بسیاری دارد به‌طوری که دنیای ما را باید گفت " دنیای نفاق " . آن انسانهای اولی درصورتی که منافق‌گری‌ می‌کردند ، اگر فاصله دو چهره‌شان چهار سانتیمتر بود حالا انسانها در حدی‌ منافق شده‌اند که فاصله میان دو چهره‌شان چند فرسخ است و کشف این [ نفاقها ] فوق‌العاده مشکل است . این نیرنگهایی که استعمارچی‌های دنیا می‌زنند و کارهایی که می‌کنند اگر لای اولش را باز کنی چیزی نمی‌فهمی ، لای‌ دوم را که باز کنی باز هم نمی‌فهمی ، لای سوم را که باز کنی چیزی نمی‌فهمی ، آن لای صدمش را اگر کسی باز کند ، آن نیت حقیقی را در آن لای صدم می‌فهمد.
حذر از اینها خیلی مشکل است . هر مقدار که نفاق شدیدتر و پرپیچ و خم‌تر و دقیق‌تر باشد احتیاط از آن مشکلتر و دشوارتر است . " « هم العدو فاحذرهم »" [٢] . دستور ، دستور احتیاط است . احتیاطکردن از اینها صد درجه دشوارتر و مشکلتر است .
مرحوم آقا میرزا محمد صادق اصفهانی از علمای خیلی بزرگ و

[١] سالهای اولی که به تهران آمده بودم پیش یک نفر چند درسی انگلیسی‌ خواندم . می‌گفت مثلی در انگلیسی هست که می‌گویند : " خدا به انسان زبان‌ داده برای اینکه همیشه ضد آنچه که فکر می‌کند بگوید " . [٢] منافقون / [٤]