نکته‌ای علامه طباطبایی ذکر کرده‌اند و نکته خوبی هم هست و آن این است : مساله‌ای که فوق‌العاده نظر را جلب می‌کند این است که چطور است که‌ منافقین تا پیغمبر اکرم زنده هستند تحریکات می‌کنند ولی پیغمبر که از دنیا می‌رود و دوره خلافت خلفا می‌رسد دیگر نامی از این منافقین نیست ؟ منافقین کوچکترین تحریک و دسیسه‌کاری در دوره خلفا نکردند . اینها چطور یکمرتبه مومن و عابد شدند ؟ ! تا پیغمبر زنده بود ، اینها مومن واقعی‌ نشدند ولی آیا پیغمبر که از دنیا رفت ، یکمرتبه اینها مومن واقعی شدند و یا اینها در دوره خلافت ، منافع خودشان را تامین‌یافته دیدند و از این‌ جهت صدایشان خوابید ؟ این خودش مساله فوق‌العاده‌ای است که تا پیغمبر زنده است اینهمه صدای اینها هست که در خود قرآن منعکس است ولی پیغمبر که از دنیا می‌رود ، یکمرتبه گویی چنین افرادی اصلا وجود نداشته‌اند و اصلا دیگر در تاریخ اسلام اسمی از منافقین برده نمی‌شود . این نشانه این است که‌ در اثر وفات پیغمبر اکرم‌صلی الله علیه و آله و برقراری خلافت ، جریان‌ شکلی پیدا کرد که منافقین منافع خودشان را تامین‌یافته دیدند ، این بود که‌ دیگر اسمی و صدایی از آنها نبود . این مطلب حتی در مورد منافقین مدینه‌ صادق است و در مورد منافقین مکه امثال ابوسفیان که تاریخچه خیلی روشنی‌ دارد . مساله دیگر که باید عرض کنم این است که آیا منافقین منحصر به همین دو گروه هستند ، یعنی گروههایی بعد از آن که می‌بینند موجی آنچنان شدید است‌ و غیرقابل مقاومت ، از اول خودشان را در زیر این