که در قرآن بیش از هر کتاب دیگری روی احتیاط و حذر از منافقین تکیه شده‌ است . شما در هر کتاب مذهبی دیگری می‌بینید که صحبت از مومن و کافر است ، ولی قرآن در مقابل مومن ، دو گروه را قرار می‌دهد : کافر و منافق . مومن ، یعنی یک انسان با ایمان یکچهره که چهره درونش ایمان و چهره‌ برونش هم ایمان است . کافر یعنی یک انسان بی‌ایمان یکچهره که چهره‌ درونش بی‌ایمانی و چهره برونش هم بی‌ایمانی است . ولی منافق یک بی‌ایمان‌ دو چهره است که چهره درونش بی‌ایمانی و چهره برونش ایمان است . این‌ اگر مساله‌ای بود که اختصاص به همان گروه منافقین مدینه می‌داشت اینهمه‌ آیه در مورد منافقین نازل نمی‌شد . این قضیه به صدر اسلام هم اختصاص‌ نداشته و برای ذیل اسلام و بلکه برای دنیا همیشه بوده است . نکته دیگر این است که نفاق از مختصات بشر است . معمولا در حیوانات‌ اثری از نفاق یعنی دوچهرگی و دورویی دیده نمی‌شود . شاید خیلی به ندرت در بعضی از حیوانات زیرک چنین چیزی دیده شود ، یعنی حیوان به حالتی بر ضد حالتی که داراست تظاهر کند . حیوان اگر خشم بگیرد آثار خشم در صدایش و حنجره‌اش ظاهر می‌شود ، اگر خوشحال شود فورا جست و خیز می‌کند ، اگر دردش‌ بیاید ناله می‌کند . هر صدایی از حیوان یک نشانه واقعی است از حالتی که‌ دارد و میان حالتش و آن صدا یا علامتی که از خود بروز می‌دهد اختلاف نیست‌ ، این انسان است که این قدرت را دارد که ممکن است با یک نفر در نهایت درجه دشمن باشد و در دلش حقد و کینه او را داشته باشد ولی وقتی‌ با او بنشیند تظاهر به دوستی کند و با چهره باز برخورد کند و اظهار خوشوقتی و خوشحالی کند . اکثر تعارفاتی که در میان مردم معمول است نوعی‌ نفاق است برای اینکه دروغ است . کسی به خانه می‌آید و صاحبخانه می‌گوید قدم روی چشم ما