كتاب النكاح

جلد ششم

مقدّمه حضرت آية اللّه العظمى مكارم شيرازى بر كتاب النكاح

مقدّمه

مسائلى در احكام و شرايط مهر

مسألة 1 كلّ ما يملكه المسلم (آيا مسلمان خصوصيّتى دارد؟) يصحّ جعله مهرا

عنوان مسأله

فرع اوّل چه چيزهايى را مىتوان مهر قرار داد؟

فرع دوّم مهر اندازه خاص ندارد

فرع سوّم چيزى كه مهر قرار داده مىشود، بايد علاوه بر ملكيّت ماليّت هم داشته باشد

فرع چهارم مستحبّ است اندازه مهر بيش از مهر السنّة (پانصد درهم) نباشد

قبل از ورود به بحث از فروع چهارگانه مسأله، چند نكته بايد مقدّمتا روشن شود

نكته اوّل چرا مرحوم امام (ره) از ابتدا سراغ جنس مهر و مقدار آن رفتهاند

نكته دوّم مهر در قرآن و روايات، اسامى مختلفى دارد

وجه تسميه مهر

نكته سوّم شهيد ثانى در مسالك تعريفى براى مهر ذكر كرده است

فرع اوّل چه چيزهايى را مىتوان مهر قرار داد؟

1- آيات

2- روايات

سؤال آيا عمل حرّ مىتواند مهر واقع شود؟

فرع دوّم اندازه مهر از نظر قلّت و كثرت

بررسى ادلّه سيّد مرتضى

1- اجماع

جواب از دليل

2- اخذ به قدر متيقّن

جواب از دليل

3- روايت مفضّل بن عمر

جواب از دليل

فرع سوّم ماليّت مهر

فرع چهارم مستحب است بيش از مهر السنّة نباشد

استحباب تقليل مهر

1- اجماع

2- دليل عقلى

3- روايات

بقى هنا أمور

الأمر الأوّل آيا استحباب قلّت مهر مخصوص عروس و خانواده عروس است

الأمر الثانى آيا اين حكم مربوط به مهريّه نقد و حاضر است

الأمر الثالث در بسيارى از موارد كثرت مهر دليل بر عدم قصد جدّى است،

الأمر الرابع اگر قصد جدّى هست ولى عدد، عدد سنگينى است

الأمر الخامس گاهى مهر حالّ و نقد را در ذمّه قرار مىدهند

2- استحباب مهر السنّة

دليل اين مسأله روايات است

روايات معارض

3- مقدار مهر السنّة

مسألة 2 لو جعل المهر ما لا يملكه المسلم

عنوان مسأله

فرع اوّل آيا بطلان مهر به عقد هم سرايت مىكند؟

دليل قائلين به صحّت مطابقت اصل

ادلّه قائلين به بطلان

1- رضايت در عقد مقيّد به مهر است

2- نكاح از قبيل معاوضات است

3- روايات

جواب از دليل اوّل

جواب از دليل دوّم

جواب از دليل سوّم

فرع دوّم اگر قائل به صحّت عقد شويم جانشين مهر در اين عقد چيست؟

فرع سوّم در مورد غير مسلمين كه خمر و خنزير برايشان ماليّت دارد چنين مهرى چه حكمى دارد؟

مقتضاى قاعده

صورت اوّل هيچ يك مسلمان نشدهاند

صورت دوّم اگر قبل از دادن مهر هر دو يا يكى از آن دو مسلمان شوند،

صورت سوّم دفع مهر نكردهاند، ولى مهر عين خارجى است

بقى هنا أمران

الأمر الاوّل اهل كتاب مالك خمر و خنزيرند پس نسبت به خودشان مهرشان صحيح است

مدارك قاعده

1- اجماع

2- عمومات

3- مذمّت يهود در قرآن بر ارتكاب گناهان فرعيّه

4- تأسّف كفّار در روز قيامت

راه جمع

الأمر الثانى اين مسأله (حرام) منحصر به خمر و خنزير نيست بلكه عام است

مسألة 3 لا بدّ من تعيين المهر بما يخرج عن الإبهام

عنوان مسأله

1- قطع اصحاب

2- موافقت با اصل

3- عمومات كتاب و سنّت

4- روايت

5- ما دلّ على كفاية مثل هذا فى العقد الموقّت

بررسى ادلّه صاحب رياض

مسألة 4 ذكر المهر ليس شرطا فى صحّة العقد الدائم

عنوان مسأله

فرع اوّل عدم ذكر مهر در متن عقد

ادلّه فرع اوّل

1- اجماع

3- عقد ازدواج معاوضه نيست

4- روايات

فرع دوّم تصريح به عدم مهر در متن عقد

1- مخالفت با مقتضاى عقد

2- روايات

بقى هنا شىء

مسألة 5 لو وقع العقد بلا مهر لم تستحقّ المرأة قبل الدخول شيئا

فرع اوّل جدايى با طلاق

1- آيات

1- آيه 236 بقره

2- آيه 49 سوره احزاب

2- روايات

طايفه اوّل

طايفه دوّم

طايفه سوّم

بقى هنا امور

الأمر الاوّل دليل استحباب هديه ما زاد بر مهر در مطلّقات

الأمر الثانى اقوال عامّه در مورد هديه مازاد بر مهر

الأمر الثالث مقدار متعه (هديه) چه اندازه است؟

الأمر الرابع مسائل باقى مانده

فرع دوّم جدايى با فسخ

1- الغاى خصوصيّت قطعيّه (تنقيح مناط)

2- روايت جابر

فرع سوّم جدايى با موت

1- اجماع

2- روايات

فرع چهارم عدم تعيين مهر و حصول دخول

1- اجماع

2- روايات

مسألة 6 الأحوط فى مهر المثل هنا التصالح

عنوان مسأله

فرع اوّل مهر المثل در مرأة مفوّضه

دليل قول مشهور (مهر السنّة) روايت ابو بصير

ادلّه قائلين به مهر المثل (غير مشهور)

1- دليل عقلايى

2- روايات

فرع دوّم مهر المثل از موارد ديگر

اقوال عامّه

بقى هنا أمور

الأمر الاوّل چيزى كه در روايات سهگانه و كلمات فقها آمده يك مسئله تعبّدى و شرعى نيست

الأمر الثانى گاهى امثال مختلف است،

الأمر الثالث گاهى افرادى در مهر به دلايلى تخفيف مىدهند

مسألة 7 لو أمهر ما لا يملكه أحد

عنوان مسأله

دليل بطلان مهر

دليل صحّت عقد

دليل قائلين به مهر المثل

دليل قول اوّل و سوّم

مسألة 8 لو شرّك أباها فى المهر بأن سمّى لها مهرا و لأبيها شيئا معيّنا يعيّن ما سمّى لها مهرا لها و سقط ما سمّى لأبيها

عنوان مسأله

1- مقتضاى قاعده

2- روايت

بقى هنا شىء

مسألة 9 ما تعارف فى بعض البلاد من أنّه يأخذ بعض أقارب البنت كأبيها و أمّها من الزوج شيئا

عنوان مسأله

بقى هنا شىء

مسألة 10 لو وقع العقد بلا مهر (مفوّضه) جاز أن يتراضيا بعده على شىء

عنوان مسأله

1- اجماع

2- اطلاق بعضى از آيات

3- اطلاق بعضى از روايات

گروه اول

گروه دوّم

گروه سوّم

4- مقتضاى قاعده

بقى هنا شىء

مسألة 11 يجوز أن يجعل المهر كلّه حالّا (نقدى)- أى بلا أجل- و مؤجّلا (مدّت دار)

حكم اوّل انسان مىتواند، تمام مهر را نقد يا نسيه و يا قسمتى را نقد و قسمتى را نسيه قرار دهد

1- اطلاق آيات

2- روايات

الف) روايات مطلقه

ب) روايات خاصّه

3- سيره مستمرّه

حكم دوّم اگر مهر حالّ باشد، زوجه حقّ مطالبه دارد

حكم سوّم اين حكم از مسائل مبتلا به و دعواخيز است

ادلّه مشهور

1- اجماع

2- نكاح نوعى معاوضه

جواب از دليل

3- روايت

جواب از دليل

بقى هنا أمران

الأمر الأوّل مهريّههاى كلان

الأمر الثانى مهريههاى نسيه

حكم چهارم

مسألة 12 يجوز أن يذكر المهر فى العقد فى الجملة

عنوان مسأله

فرع اوّل تفويض المهر

1- عمومات

2- قياس اولويّت

3- روايات

فرع دوّم تعيين مهر توسّط زوج بعد از عقد

1- قاعده

2- روايت

بقى هنا شىء

فرع سوّم واگذارى تعيين مهر به زوجه

1- اجماع

2- روايات

مسألة 13 لو طلّق قبل الدخول سقط نصف المهر المسمّى و بقى نصفه

عنوان مسأله

1- اجماع

3- روايات

لوازم مسأله

صورت اوّل مهريّه در ذمّه زوج بوده و پس از طلاق قبل از زفاف نصف مىشود

صورت دوّم مهريّه عين و در دست زوج است و هنوز به زوجه تحويل نداده است،

صورت سوّم مهريّه عين است و زوج به زوجه داده

صورت چهارم مهريّه عين بوده و به زوجه پرداخت كرده ولى زوجه تلف كرده است

صورت پنجم مهريّه عين است و به زوجه تحويل داده است

مسألة 14 لو مات أحد الزوجين قبل الدخول فالأقوى تنصيف المهر

عنوان مسأله

فرع اوّل موت زوج

ادلّه مشهور

1- قواعد

2- روايات

دليل قول غير مشهور

روايات

جمع بين روايات متعارض

الف) جمع دلالى

ب) مرجّحات

بقى هنا امور

الأمر الاوّل

الأمر الثانى بعضى گفتهاند كه سزاوار است ما موت را به طلاق قياس كنيم

فرع دوّم موت زوجه

ادلّه مشهور

1- قاعده

2- مفهوم برخى از روايات

دليل غير مشهور

روايات

جواب از دليل غير مشهور

بقى هنا شىء

مسألة 15 تملك المرأة الصداق بنفس العقد

عنوان مسأله

1- مقتضاى عمومات

3- نكاح حكم معاوضه دارد

4- روايات

آيه 237 سوره بقره

جمعبندى ادلّه مشهور

ادلّه ابن جنيد

1- رواياتى كه مىگويد مهر عند الدخول لازم است

2- الملك لا يزول الّا بناقل و الطلاق ليس بناقل

3- روايت

جمع عرفى

اعمال مرجّحات

مرجّح اوّل شهرت

مرجّح دوّم موافقت با كتاب اللّه

بقى هنا شىء

1- قاعده تسلّط

2- اجماع

3- ابراء زوج توسّط زوجه

مسألة 16 لو أبرأته من الصداق الذي كان عليه

عنوان مسأله

فرع اوّل مهر دين است

ادلّه مشهور

1- قواعد

2- روايات

فرع دوّم مهر عين خارجى است

1- اجماع

2- روايات

3- مقتضاى قاعده

4- روايت ابراء

بقى هنا شىء

مسألة 17 الدخول الذي يستقرّ به تمام المهر هو مطلق الوطء

عنوان مسأله

فرع اوّل وطى اعم است از وطى در قبل و دبر

1- اجماع

3- روايات

بقى هنا شىء مرحوم امام ختان المرأة را در تحرير الوسيله بحث نكردهاند،

روايات عدم استحباب ختان

فرع دوّم اختلاف زوجين در مواقعه

فرع سوّم امتناع زوج از يمين

بررسى اشكالهاى چهارگانه

فرع چهارم خلوت

اقوال خاصّه

اقوال عامّه

آيه 237 سوره بقره

2- روايات

طايفه اوّل روايات عام

طايفه دوّم روايات خلوت (خاص)

روايات معارض

جمع دلالى

اعمال مرجّحات

مرجّح اوّل شهرت

مرجّح دوّم كتاب اللّه

مرجّح سوّم موافقت و مخالفت عامّه (تقيّه)

مقام اثبات (ظاهر)

1- تقديم ظاهر بر اصل

2- عدم امكان اقامه دليل از ناحيه زوجه

3- روايات

4- جمع بين دو گروه از روايات

مسائلى در اختلاف در مهر

مقدّمه

مسألة 18 لو اختلفا فى أصل المهر فادّعت الزوجة و أنكر الزوج فإن كان قبل الدخول فالقول قوله

عنوان مسأله

فرع اوّل

1- قبل از دخول

2- بعد از دخول

فرع دوّم زوج قبول دارد مهرى بوده ولى مدّعى است كه مهر را داده

مسألة 19 لو توافقا فى أصل المهر و اختلفا فى مقداره كان القول قول الزوج بيمينه

عنوان مسأله

فرع اوّل اختلاف در مقدار مهر

فرع دوّم زوجه عينى از اعيان را ادّعا مىكند

مسألة 20 لو اختلفا فى التعجيل

فرع اوّل آيا نقد است يا نسيه؟

اشكال صاحب جواهر

بقى هنا شىء

فرع دوّم اختلاف در مدّت

مسألة 21 لو توافقا على المهر و ادّعى تسليمه و لا بيّنة فالقول قولها بيمينها

عنوان مسأله

رفع تناقض

مسألة 22 لو دفع إليها قدر مهرها ثمّ اختلفا بعد ذلك

جمعبندى اقوال

بررسى قول اوّل و دوّم

الف) صيغه نخواندهاند

ب) صيغهاى خوانده شده

بررسى قول سوّم

قول چهارم

بقى هنا أمران

الأمر الأوّل مرحوم امام (ره) بحث را روى تمام مهر بردهاند

الأمر الثانى همانگونه كه ظاهر حال در قلّت، ما را به سمت هديه مىكشاند گاهى در كثرت هم ظاهر حال ما را به سمت مهر مىكشاند

مسألة 23 لو زوّج ولده الصغير فإن كان للولد مال فالمهر على الولد

عنوان مسأله

جمعبندى اقوال

1- قواعد عامّه

2- روايات

طايفه اوّل

طايفه دوّم

طايفه سوّم

جمع بين روايات

بقى هنا امور

الأمر الأول اگر ولىّ مصلحت مىبيند كه براى فرزند صغير همسرى انتخاب كند،

الأمر الثانى بيان شد حكمى كه در روايات وارد شده و بين موسر و معسر فرق مىگذارد

الأمر الثالث اگر مقدارى از مهر نقد و مقدارى از آن نسيه باشد در اينجا حكم چيست؟

مسألة 24 لو دفع الوالد المهر الذي كان عليه من جهة اعسار الولد ثم بلغ الصبى فطلّق قبل الدخول

عنوان مسأله

ادلّه قول مشهور

1- ماهيّت پرداخت مهر از طرف ولى

2- تعبير «ضمن الوالد المهر» در روايات

«خاتمة فى الشروط المذكورة فى عقد النكاح»

مسألة 1 يجوز أن يشترط فى ضمن عقد النكاح كل شرط سائغ

عنوان مسأله

حكم اوّل در نكاح مىتوان هر شرطى كه جايز است را شرط كرد

حكم دوّم اگر شرط جايزى در عقد نكاح شرط شد

حكم سوّم اگر در باب نكاح شرط تخلّف شود، خيار تخلّف شرط ثابت نيست

حكم چهارم اگر شرط به صفات زوجين برگردد و تخلّف شود، حقّ فسخ براى مشروط له ثابت است

ادلّه حكم اوّل

1- عمومات

2- بناى عقلا

3- روايات خاصّه

دليل حكم دوّم

ادلّه حكم سوّم

مقدّمه

1- اجماع

2- فرق نكاح با عقود ديگر

3- اجازه فسخ در روايات

جمعبندى

دليل حكم چهارم

روايات

مسألة 2 إذا شرط فى عقد النكاح ما يخالف المشروع

مقدّمه

جمعبندى

ادلّه فساد شرط

1- اجماع

2- قضايا قياساتها معها

3- روايات

طايفه اوّل روايات عامّه

طايفه دوّم روايات خاصّه

روايت معارض

1- جمع دلالى

2- اعمال مرجّحات

بقى هنا امران

الأمر الاوّل آيا فساد شرط به عقد و مهر سرايت مىكند؟

دليل مشهور روايات

دليل مرحوم شيخ و علّامه

جواب از دليل

نكته مرحوم امام (ره) سه مثال براى شرط خلاف شرع مطرح كردند

سؤال اگر زن شرط طلاق كند، خلاف شرع است

جواب در اينجا به زوجه وكالت بلا عزل داده شده است

مسألة 3 لو شرط أن لا يفتضها (ازاله بكارت نكند) لزم الشرط

عنوان مسأله

ادلّه قائلين به قول اوّل

1- ادلّه عامّه شروط

2- روايات خاصّه

روايت معارض

مسألة 4 لو شرط أن لا يخرجها من بلدها أو أن يسكنها فى بلد معلوم أو منزل مخصوص يلزم الشرط

عنوان مسأله

ادلّه قول اشهر (صحّت عقد و شرط)

1- ادلّه عامّه

جواب نقضى

جواب حلّى

2- روايت صحيحه

فصل فى القسم و النشوز و الشقاق

حقوق زن از ديدگاه قرآن

حقوق زن از ديدگاه روايات

حقوق مرد از ديدگاه قرآن

حقوق مرد از ديدگاه روايات

بررسى حقوق زوج و زوجه

حقوق زوج بر زوجه

حقّ اوّل اطاعت زوجه از زوج

اصل كلّى

اصل اوّل

اصل دوّم لا يجب على الزوجة خدمة البيت

اصل سوّم حقّ شوهر مانع از اداى واجبات زن نمىشود

جمعبندى

حق دوّم عدم خروج زوجه بدون اذن زوج از منزل

روايات ديگرى در مورد حرمت خروج زن از منزل بدون اجازه

جمعبندى

استثنائات بر عدم خروج زوجه بدون اذن زوج

1- ضروريّات زندگى

2- فعل واجبات

3- خروج از منزل براى دفع عسر و حرج

4- شرط خروج در ضمن عقد

5- نهى زوج از باب اضرار

حق سوّم اذن زوج در تصرّفات مالى زوجه

مقتضاى اصل

ادلّه مخالف

1- روايات سابق

2- روايت ابى مريم

3- عدم فتوا و عدم عمل اصحاب به اين روايات

4- روايت صحيحه ابن سنان

حقوق زوجه بر زوج

1- النفقة

2- لا يقبح لها وجها

3- أن يغفر لها

فى القسم

مقدّمه

مسألة 1 من كان له زوجة واحدة ليس لها عليه حقّ المبيت عندها و المضاجعة معها فى كلّ ليلة

جمعبندى اقوال

اقوال عامّه

1- آيات

2- روايات

طايفه اولى رواياتى كه ترجيح را جايز مىداند

طايفه ثانيه رواياتى كه مساوات را لازم مىداند

راه حل در مقام تعارض

1- جمع بين روايات

2- اعمال مرجّحات

بقى هنا أمور

الأمر الاوّل اگر زوجه يكى باشد فتوا در مورد حق القسم چيست؟

1- روايت دعائم الاسلام

2- الغاى خصوصيّت از روايات سابق

الأمر الثانى بحثهايى كه در مساوات و تفاضل داشتيم در جايى است كه زوج مىخواهد سهمش را به زوجه ديگر بدهد

الأمر الثالث اين بحث مهم را امام متعرّض نشدهاند

مسألة 2

عنوان مسأله

1- روايات حقّ القسم

2- روايت هشام بن سالم

بقى هنا شىء

مسألة 3 فى كلّ ليلة كان للمرأة حقّ المبيت يجوز لها أن ترفع اليد عنه

عنوان مسأله

1- مقتضاى قاعده

2- روايات

تعريف حق

من هنا يظهر امور

الأمر الأوّل بين ملك، حق و حكم فرق اساسى وجود دارد

الأمر الثانى در عناوين سهگانه فوق فرقى بين اهل شرع و عقلا نيست،

الأمر الثالث فرق بين ملك و حق اين نيست كه مرحوم سيّد يزدى صاحب عروه فرمود

الأمر الرابع همه اين بحثها در صورتى است كه اين عناوين سهگانه در مقابل هم قرار گيرند

الأمر الخامس حق معناى وسيعى در علم اخلاق و عرف دارد

اقسام حق

1- قابل اسقاط و نقل و انتقال قهرى

2- قابل اسقاط و نقل

3- قابل اسقاط و انتقال قهرى

4- قابل اسقاط

جمعبندى اقسام

احكام حقوق

1- طبيعت حقوق

2- روايات خاصّه

شكّ بين حقّ و حكم

جمعبندى

الأمر الأوّل حق نوعى سلطه بر فعل است،

الأمر الثانى تمام حقوق قابل اسقاط است

الأمر الثالث حق چهار قسم است؛

الأمر الرابع اگر شك كنيم كه چيزى حق است يا حكم

الأمر الخامس اگر نتوانستيم ثابت كنيم كه چيزى حق است يا حكم

مسألة 4 و تختصّ البكر اوّل عرسها بسبع ليال و الثّيب بثلاث

عنوان مسأله

دليل روايات

طايفه اوّل روايات قول مشهور

طايفه دوّم روايات معارض

جمع بين روايات

الف) جمع دلالى

ب) مرجّحات

مسألة 5 مستثنيات القسم

مقدّمه

فيمن لا قسمة لها من النساء

عنوان مسأله

تفصيل مسأله

1- صغيره

2- مجنونه دائمى

3- مجنونه ذات الادوار

4- ناشزه

5- مسافره

مسألة 6 لو شرع فى القسمة بين نسائه كان له الابتداء بأىّ منهنّ

كتاب النكاح - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣

الصفحات من ١ الی٣ فارغة فی النسخة المطبوعة/صفحات ١ الی ٣ در مأخذ اصلی خالی است