اما واجب همگانى، همان معرفت به خداى متعال است، چون اين لطفى بر همه مكلّفان است و بحث و نظر از اين رو واجب شد و در صدر واجبات قرار گرفت كه راه وصول به معرفت است و طريق ديگرى جز آن نيست.

و اما واجب خاصّ، همان سپاسگزارى از خداى متعال بر خلقت انسان و فرستادن نعمت‌ها و عطاى آنها به اوست، بويژه اساس نعمتها يعنى زندگى و توانايى و ميل‌ها كه هيچ نعمتى جز از پى آنها به وجود نيايد و عبادت و بندگى خدا به همينها سزاوار گردد، زيرا عبادت گونه‌اى سپاسگزارى است و اين به كسى اختصاص دارد كه نعمتش بخشيده‌اند. و گاه واجبات شرعى را نيز به اين گونه ملحق كرده‌اند، واجبات عينى مانند طهارت و نماز كه بر شخص مكلّف واجب است و كس ديگرى نمى‌تواند به جايش ادا كند.

و امّا آنچه آزاد و رهاست، ممكن است منظور از آن، نافله‌ها و مستحبّات شرعى باشد از اين جهت كه مكلّف مى‌تواند با افزودن آنها بر اعمال خود، سزاوار پاداش شود، اگر چه مشكلى در ترك آنها نيست و به سبب انجام ندادن آنها سرزنش نمى‌شود، پس چون سختى و تنگى در آنها نيست و عقوبتى بر رويگردانى از آنها نيست، به آزاد و رها تشبيه شد.

و محدود و مضيّق آن است كه واجب است و مفرّى از آنها نيست و براى مكلّف گريزگاهى از ترك آنها نهاده نشده و بر انجام ندادن آنها، وعده عقاب داده شده است. و دين اجمالًا از اين تقسيم خارج نيست، اگر چه تفصيل آن شرح را طولانى مى‌كند.

٢٩٧-- ١٢. حفظ خود از فروغلتيدن بهتر از درخواست بازگشت است.

٢٩٨-- ١٣. امام باقر به پسرش امام جعفر عليه السلام فرمود: پسر عزيزم، چون خداوند نعمتى بر تو بخشيد بگو: الحمدللَّه (ستايش ويژه خداست) و چون چيزى تو را انديشناك كرد بگو: لاحول ولا قوة إلّاباللَّه (تغيير و نيرويى به جز خدا نيست) و چون روزى‌ات دير رسيد بگو: استغفراللَّه (از خدا آمرزش مى‌خواهم).

٢٩٩-- ١٤. خداوند سه چيز را در سه چيز پنهان كرده است: خشنودى‌اش را در