آفرينش نادانى دارند، توجيه كرد ؛ ليكن با تأمّل در اين احاديث ، معلوم مى شود كه مقصود از آفرينش نادانى، آفرينش شعور مرموزى در مقابل خرد است كه به لحاظ آن كه انسان را به كارهاى ناشايست دعوت مى كند ، «جهل» و «حمق»، و به لحاظ آن كه او را به زشتى ها وا مى دارد ، «نفْس أمّاره به سوء» و نيز به لحاظ آن كه كارهاى زشت را لذيذ و دل پذير جلوه مى دهد ، «شهوت» [١] ناميده مى شود . نادانى، ويژگى هايى بدين شرح دارد :

الف ـ پس از خرد آفريده شد

اين ويژگى، اشاره به آن دارد كه وجود «نادانى»، يك وجود تبعى است و به دنبال آفرينش خرد، با فلسفه و حكمت خاصّ خود ، در وجود انسان قرار داده شده است.

ب ـ آفرينش از تيرگى و تاريكى

در مقابل نيروى خرد كه از نور آفريده شده، نيروى نادانى، از تيرگى و تاريكى آفريده شده است و اين ، اشاره بدان است كه مقتضاى نيروى نادانى، نديدن حقايق، گرايش به باورهاى موهوم و اخلاق و اعمال ناشايست و در يك جمله، گم راهى است [٢] و ثمرى جز تلخى و ناكامى ندارد .

ج ـ باطل گرايى

بر خلاف خرد، نيروى نادانى، تسليم محض باطل است و اگر تنها باشد ، هيچ گاه

[١] ر . ك : ص ١٩٧ ح ١١ .[٢] ر . ك : ج ٢ ص ١٩ (لغزش) .