از نگاه امام عليه السلام ، به عنوان يك قاعده عمومى ، در هر زمينه كه تجربه كافى فراهم شود ، كار ، محكم و استوار مى گردد، و چه رسا اين مطلب را در اين سخن فرموده است : مَن حَفِظَ التَّجارِبَ أصابَت أفعالُهُ. [١] آن كه تجربه آموزد ، رفتارش استوار مى گردد.

٣ . تمركز انديشه

تمركز انديشه ، جوانب هر مسئله را براى پژوهشگر روشن مى سازد و موجب مى گردد وى رأيش را با اعتنا و توجّه به همه ملزومات ارائه مى كند. هر چه انسان در پژوهش ، به تمركز بيشتر در انديشه برسد ، به حقيقت ، نزديك تر مى شود و هر چه تمركزش كمتر گردد ، از حقيقت ، دورتر مى شود. از اين رو ، اگر پژوهشگر مى خواهد از رأيى استوار برخوردار باشد ، مى بايد عوامل تمركز انديشه را فراهم سازد و از موانع تمركز ، دورى كند.

عوامل تمركز انديشه

مهم ترين عواملى كه به تمركز فكر مى انجامند ، در اين روايت امام صادق عليه السلام جمع شده اند : خَمسُ خِصالٍ مَن فَقَدَ واحِدَةً مِنهُنَّ لَم يَزَل ناقِصَ العَيشِ زائِلَ العَقلِ مَشغولَ القَلبِ: فَأوَّلُها صِحَّةُ البَدَنِ، وَالثّانِيَةُ الأَمنُ، وَالثّالِثَةُ السَّعَةُ فِي الرِّزقِ، وَالرّابِعَةُ الأَنيسُ المُوافِقُ... وَالخامِسَةُ ـ وهِيَ تَجمَعُ هذِهِ الخِصالَ ـ الدَّعَةُ. [٢] پنج خصلت است كه هر كس يكى از آنها را از دست بدهد ، دل مشغول ،

[١] ر . ك : ج ٢ ص ٤٥٦ ح ١٧٧٥ .[٢] ر . ك : ج ٢ ص ٤٥٤ ح ١٧٧٢ .[٣] ر . ك : ج ٢ ص ٤٥٤ ح ١٧٧٣ .[٤] غرر الحكم : ح ٥٤٢٦ ، عيون الحكم والمواعظ : ص ٢٦٩ ح ٤٩٤٣ .[٥] غرر الحكم : ح ٣٠٤٨ ، عيون الحكم والمواعظ : ص ١١٩ ح ٢٧٠٤ .[٦] غرر الحكم : ح ١٢٠٣ ، عيون الحكم والمواعظ : ص ٤٥ ح ١١٢٨ .[٧] غرر الحكم : ح ٩١٨٠ .[٨] الخصال : ص ٢٨٤ ح ٣٤ ، مكارم الأخلاق : ج ٢ ص ٤٣٧ ح ١٤٩٤ ، بحار الأنوار : ج ٧٤ ص ١٨٦ ح ٥ .