همانند بستن شتر با عقال . [١] همان گونه كه عقال، شتر را از حركت بيجا باز مى دارد، نيرويى در جان انسان به نام «عقل» وجود دارد كه او را از نادانى و لغزش در انديشه و عمل، باز مى دارد. از اين رو، پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آلهمى فرمايد: العَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ . [٢] خرد، بازدارنده از نادانى است .

واژه «عقل» در احاديث اسلامى

محدّث بزرگوار، شيخ حرّ عاملى رحمه الله در انتهاى باب «وجوب طاعة العقل و مخالفة الجهل (لزوم پيروى از عقل و نافرمانى از نادانى)» درباره معانى عقل، چنين مى گويد: عقل ، در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد [٣] و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى آيد: ١ . نيرويى كه بدان خوبى ها و بدى ها و تفاوت ها و زمينه هاى آن، شناخته مى گردد، و اين، معيار تكليف شرعى است . ٢ . ملكه اى كه به انتخاب خوبى ها و پرهيز از بدى ها فرا مى خواند . ٣ . تعقّل و دانستن . و از اين رو، در برابر جهل (نادانى) قرار مى گيرد ، نه در برابر ديوانگى .

[١] ر. ك: النهاية : ج ٥ ص ٢١٣ ، الصحاح : ج ٥ ص ١٧٦٩ ، المصباح المنير : ص ٤٢٢ ـ ٤٢٣ ، معجم مقاييس اللّغة : ج ٤ ص ٦٩ ، المفردات ، راغب : ص ٥٧٧ ـ ٥٧٨ ، التعريفات ، جرجانى : ص ٦٥ ، العين ، خليل : ص ٥٦٥ .[٢] ر . ك : ص ٣٤٤ ح ٣١٦ .[٣] ر . ك : نهاية الحكمة : ص ٣٠٥ و ٣٠٨ ، كشف المراد : ص ٢٣٤ و ٢٤٥ ، بحار الأنوار : ج ١ ص ٩٩ ـ ١٠١ .