توحيد از ديدگاه عقل و نقل - كريمی، جعفر؛ فرقانی، قدرت الله - الصفحة ٩٦
زمين را خشك و مرده مىبينى، پس آنگاه كه باران بر آن فرو فرستاديم، حركت مىكند و مىرويد و انواع گياهان زيبا و نشاطآور مىروياند.
در اين آيه، رويش گياهان را، كه، از آثار و جلوههاى عالم طبيعت است، به زمين استناد داده، ولى در آيه ديگر، آن را به خدا نسبت مىدهد؛ زيرا اوست كه استعداد و آمادگى خاصى را براى پرورش تخم گياهان در زمين قرار داده است:
«وَ انْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَانْبَتْنا فيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَريمٍ» «١»
و ما از آسمان آب را فرو فرستاديم، پس از انواع گياهان پر فايده در زمين رويانيديم.
و نيز مىفرمايد:
«اللَّهُ الَّذي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِى السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَ يَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ» «٢»
خدا آن كسى است كه بادها را مىفرستد، آن بادها ابرها را برمىانگيزند، سپس ابرها را به هر كيفيتى كه بخواهد در آسمان مىگستراند و بهصورت قطعات متراكم در مىآورد، آنگاه دانههاى باران را مىبينى كه از خلال آنها بيرون مىآيد.
اين آيه به اصل سببيّت در پديدههاى طبيعى اشاره مىنمايد؛ زيرا آمدن باران را به عوامل گوناگونى مانند: وزش باد، حركت ابرها، و به هم پيوستگى و فشردگى آنها نسبت مىدهد كه هر يك در آمدن باران مؤثّر مىباشند. در عين حال، آنها را به خدا نيز نسبت مىدهد؛ چون بسط و گسترش ابر در آسمان را از خدا مىداند، درحالىكه اگر باد در حركت ابرها مؤثّر است، در بسط و گسترش آنها نيز مؤثّر مىباشد. و اين بهمعناى آن است كه عوامل طبيعى در طول مشيّت و اراده الهى قرار دارند و هر موجودى هر خاصيت و اثرى دارد از او بوده و تأثير استقلالى و افاضه وجود مخصوص خداست.
تحليلهاى نادرست در توحيد افعالى
دو گروه كه از درك و تبيين معناى صحيح توحيد افعالى عاجز ماندهاند در تحليل آن،