توحيد از ديدگاه عقل و نقل - كريمی، جعفر؛ فرقانی، قدرت الله - الصفحة ٤٩
برهان نظم (١)
گستردهترين برهانى كه در آيات قرآن و روايات، در زمينه خداشناسى بر آن تكيه شده، «برهان نظم» است. اين نشاندهنده آن است كه بهترين و روشنترين راه براى شناخت خدا، مطالعه نظام آفرينش و اسرار هستى و آيات «آفاقى» و «انفسى» مىباشد.
اين برهان بر دو مقدمه اصلى مبتنى است:
١- نظام دقيق و حسابشدهاى بر عالم هستى حاكم است.
٢- هر جا نظام دقيق و حساب شدهاى باشد، ممكن نيست زاييده رويدادهاى تصادفى باشد، بلكه بايد لزوماً از علم و قدرت عظيمى سرچشمه گرفته باشد.
نتيجه: يك مبدأ عالم و با قدرت عظيمى در ماوراى نظام جهان خلقت بوده و هست كه آفريدگار عالم است.
امام صادق عليه السلام در حديثى طولانى، نظام جهان هستى را براى يكى از اصحاب خود به نام مفضّل شرح مىدهد. آنگاه مفضّل سؤال مىكند: گروهى مىپندارند كه اين نظام دقيق را طبيعت پديد آورده است. امام عليه السلام مىفرمايد: از آنها بپرس اين طبيعت چيست؛ آيا چيزى است كه علم و قدرت لازم براى پديد آوردن اين نظامها را دارد يا چنين نيست؟
اگر براى طبيعت، علم و قدرت را ثابت و واجب دانستند، پس چه چيزى مانع آنها از اثبات خالقى شده است كه اين جهان، صنع و مخلوق اوست. (زيرا آنها صفات خدايى را براى طبيعت فرض كرده و در نظر خود، طبيعت را صاحب علم و قدرت دانستهاند.) و اگر مىپندارند كه طبيعت، اين نظام را بدون علم و اراده ايجاد كرده است، در حالىكه صحّت و مطابقت مخلوقات را با حكمت، مىبينى، پس ثابت مىشود كه اين عالم، مخلوق خالقى حكيم است و آنچه را آنها «طبيعت» ناميدهاند، سنّت و قانونى است