او را به گناه امر نكرده‌اى. «١» نتيجه بحث تاكنون بدينجا رسيد كه عذاب خداوند نسبت به معصيت‌كاران، منافاتى با عدل الهى ندارد. ٤- تناسب عذاب ابدى با گناهان محدود يكى ديگر از اشكال‌هايى كه در زمينه عدل الهى مطرح شده، كيفيت مجازات و كيفر اعمال انسان‌ها در آخرت است كه مى‌گويند تناسبى ميان جرم و جريمه وجود ندارد و اين مخالف عدل الهى است؛ زيرا اصل كيفر دادن، لازمه عدل است، اما اگر تناسب بين جرم و كيفر رعايت نشود، نوعى بى‌عدالتى خواهد بود؛ مثل اينكه در قرآن، كيفر قتل نفس را جهنّم دائمى معيّن كرده يا عقوبت‌هاى سخت و غير قابل تحمّل ديگرى كه در مورد برخى از اعمال ديگر بيان شده، از نظر كيفيت، فوق‌العاده شديد، و از نظر مدّت، بسيار طولانى است. اين بى‌تناسبى چگونه با عدل الهى سازگار است؟ «٢» پاسخ: آن‌چه به عنوان «تناسب كيفر و گناه» مطرح مى‌باشد، در مورد كيفرها و مقرّرات جزايى است كه در جامعه‌هاى بشرى به‌وسيله قانونگذاران الهى يا غير الهى وضع شده و به‌منظور جلوگيرى از تكرار جرم، به‌وسيله خود مجرم يا ديگران يا براى تسلّى خاطر ستمديده، در مورد تجاوز به ديگران، اجرا مى‌شود. اما در مورد كيفرهايى كه رابطه علت و معلولى با جرم دارند- يعنى، معلولِ جرم و نتيجه طبيعى و ذاتى آن است- تناسب جرم و مجازات معنا ندارد؛ مثل اينكه نتيجه طبيعى و اثر وضعى نوشيدن سمّ، مرگ است و يا كور ماندن انسان تا آخر عمر، نتيجه غفلت و حادثه‌اى است كه در يك لحظه انجام مى‌گيرد. در اين موارد، كسى نمى‌تواند اعتراض كند و بگويد چه تناسبى ميان آنهاست؛ زيرا در نظام علت و معلول، هر علتى، معلول خود را به دنبال دارد. در مورد مجازات‌هاى جهان ديگر نيز نوعى رابطه علّيت بين اعمال نيك و بد و پاداش و كيفر آن در آخرت وجود دارد و بلكه بالاتر از آن، رابطه «عينيّت» و «اتّحاد» حكمفرماست. و آنچه در آخرت، به‌عنوان پاداش يا كيفر، به نيكوكاران و بدكاران داده‌