توحيد افعالى (٣) توحيد در خوف و رجا يكى از ثمراتى كه در اعتقاد به توحيد افعالى و اينكه تنها خالق و مدبّر جهان هستى خداست و تنها اوست كه بايد دست به سوى آستانش بلند كرد و او را تنها مؤثر در جهان هستى دانست توحيد در خوف و رجاست. منظور از توحيد در خوف اين است كه انسان تنها از خدا بترسد و از او بيم و هراس داشته باشد. البته بايد توجه داشت كه در حقيقت، ترس از خدا به ترس و خوف از آثار بد خودمان بازگشت دارد؛ زيرا خداوند سراسر، كمال و رحمت است و اگر بايد از او بترسيم، به‌دليل عذاب اوست كه آن‌هم به سبب اعمال ناشايست خودمان به سراغ ما مى‌آيد. قرآن مجيد در تعليل عذاب انسان‌هاى مستحق عذاب مى‌فرمايد: «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ وَ انَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبيدِ» «١» آن‌چه از عذاب الهى مى‌چشيد، در واقع پيش‌فرستاده خودتان است و خداوند به هيچ يك از بندگان خويش ظلمى روا نمى‌دارد. مضمون آيه مزبور در قرآن بارها تكرار شده و اين به دليل آن است كه آنچه در قيامت به آن مى‌رسيم، ساخته دست خودمان است، اما از آنجا كه از ديدگاه قرآن، هيچ چيز تحقق نمى‌يابد، مگر به خواست و مشيت الهى، عذاب و كيفر اخروى نيز به خدا نسبت داده مى‌شود. قرآن در اين باره مى‌فرمايد: «فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْاكْبَرَ» «٢» خداوند او را به‌عذابى سخت و بزرگ كيفر مى‌دهد.