خلاصه‌ توحيد افعالى به‌معناى آن است كه تنها قدرت مستقل در عالم هستى و فاعل مطلق در جهان، خداوند بوده و تمامى اسباب و وسايل با اذن و فرمان او تأثير مى‌گذارند. دليل اساسى بر توحيد افعالى آن است كه تنها موجودى كه قايم به ذات خويش مى‌باشد خداوند بوده و قوام همه موجودات به اوست و ممكن نيست كه او نيازمند كسانى باشد كه تمام شؤون وجود آنها قايم به اوست. اعتقاد به فاعليت مطلق خداوند، به‌معناى نفى قانون «علّيت» نبوده، بلكه بدين معنا است كه خداوند از طريق اسباب، به اشيا هستى مى‌بخشد و علّيت و تأثير غير او با اذن او صورت مى‌گيرد. قرآن كريم در مواردى، به «اص توحيد از ديدگاه عقل و نقل ١٠٥ ٢ - توحيد در ربوبيت ..... ص : ١٠٢ ل سببيّت در پديده‌هاى طبيعى» اشاره نموده و تأثير آنها را در طول مشيّت و اراده الهى مى‌داند. از اين رو، ديدگاه اشاعره در مورد استناد بدون واسطه افعال هستى به خداوند موجب انكار اين اصل و اعتقاد به جبر در افعال انسان مى‌گردد. اعتقاد معتزله در مورد وجود نوعى استقلال در تأثير در ميان موجودات و خارج كردن افعال اختيارى انسان از دايره فاعليّت خداوند نيز ديدگاهى انحرافى بوده و موجب معرّفى انسان به‌صورت يك فاعل به خود وانهاده شده و گرفتار شدن به‌نوعى شرك مى‌گردد. پرسش‌ ١- معنا و مقصود از توحيد افعالى را توضيح دهيد. ٢- عمده‌ترين دليل بر توحيد افعالى چيست؟ ٣- ديدگاه قرآن كريم درباره تأثيرگذارى پديده‌هاى طبيعى و رابطه آنها را با علّيت خداوند بيان كنيد. ٤- ديدگاه اشاعره درباره توحيد افعالى و پاسخ آن را توضيح دهيد. ٥- نظريه معتزله درباره توحيد افعالى و نقد آن‌را بيان كنيد.