سياسى با حمله اسكندر مقدونى در هم ريخت و پاره‌اى از متصرفات ايران به علت عدم تجانس و دورى از مركزيت، از قلمرو ايران خارج شد. «١» مرزهاى سياسى ايران در دوره قاجاريه به نقطه افول خود رسيد. كوچك شدن ايران در اين دوره، نتيجه ضعف سياسى و ادارى كشور بعد از آغا محمد خان و بى‌توجهى شاهان بعدى و نفوذ دولتهاى خارجى بود. با انعقاد عهد نامه‌هاى گلستان و تركمنچاى و پيمان‌نامه آخال در سال ١٢٦٠ ه. ش (١٨٨١ م) مرزهاى ايران در شمال، به مرزهاى كنونى رسيد. به موجب عهدنامه گلستان (١٢٢٨ ه. ق) شهرهاى دربند، باكو، شيروان، قره‌باغ و قسمتى از تالش از خاك ايران جدا و به روسيه ملحق شد و دولت ايران از هرگونه ادعايى نسبت به گرجستان، داغستان و مينگرلى و آبخازى صرف نظر كرد و به موجب معاهده تركمنچاى در سال ١٢٠٧ ه. ش (١٢٤٣ ه. ق) ايالات نخجوان، ايروان، تالش، قره‌باغ و شوره‌گل به روسيه واگذار شد و رودِ ارس به عنوان سرحد بين دو كشور تعيين شد و عبور و مرور كشتيهاى جنگى از درياى خزر در انحصار روسيه قرار گرفت. «٢» اين معاهدات موجب جدايى ١٦٠ هزار كيلومتر مربع از خاك ايران شد. «٣» پس از معاهده تركمنچاى، روسيه سياست توسعه طلبى در آسياى مركزى و تركستان را در پيش گرفت و شهرهاى سمرقند، تاشكند، سرزمين بخارا، مرو، تركستان و ماوراءالنهر را به اشغال خود در آورد. سرانجام به موجب پيمان «آخال» در سال ١٢٦٠ ه. ش/ ١٨٨١ م كليه شهرهاى فوق از ايران جدا شد. «٤» پس از انقلاب سال ١٩١٧ و روى كار آمدن كمونيستها آنها سعى كردند كليه قراردادهاى استعمارى خود را با كشورهاى ديگر لغو نمايند تا چهره موجهى از خود نشان دهند. در همين زمينه در سال ١٩٢١ عهد نامه مودّت بين ايران و شوروى سابق به امضا رسيد. در اين قرارداد شوروى امتيازات زيادى به ايران داد، از جمله لغو كليه‌