ربا در لغت به ‌معناِی افزودن ِیا فزونِی است[١] و در اصطلاح به معناِی پرداخت ِیا درِیافت زِیادِی در معامله ِیا قرض است. بنابراِین ربا به دو قسم تقسِیم مِی‌شود: گاهِی ربا معاوضِی است و گاهِی قرضِی. مبادله دو کالاِی همجنس پِیمانه‌اِی ِیا وزنِی با زِیادِی در ِیک طرف را رباِی معاوضِی ِیا معاملِی و قرض‌دادن به شرط درِیافت زِیادِی را رباِی قرضِی مِی‌گوِیند.[٢] رباِی قرضِی به اين معناست كه فرد جنس يا پولِی را به دِیگرِی قرض بدهد و شرط كند كه در هنگام بازگرداندن، مقدارِی اضافه بر آن را به عنوان سود برگرداند.[٣]

حرمت رباِی معاملِی اختصاص به مکِیل و موزون دارد ِیعنِی چِیزهاِیِی که با کِیل و وزن معامله مِی‌شوند بنابراِین اگر کسِی صد کِیلو گندم را در مقابل صد و ده کِیلو گندم معامله کند اِین زِیادِی ربا و حرام است ولِی اخذ زِیادِی در معدودات مثل گردو و پرتقال در فرضِی که نوعا به صورت عددِی معامله شوند، مانعِی ندارد.

سوال: آِیا حرمت رباِی قرضِی اختصاص به مکِیل و موزون دارد ِیا شامل معدودات هم مِی‌شود؟ آِیا پول جزء معدودات است؟ اگر چنِین است آِیا ربا در آن راه دارد ِیا خِیر؟

پاسخ: پول جزء معدودات است لکن زِیادِی در معدودات تنها در بِیع مانعِی ندارد مثلاً اگر کسِی ِیکصد گردو را که جزء معدودات است به بِیشتر از آن بفروشد مانعِی ندارد. ولِی در قرض اخذ هر نوع زِیادِی مطلقا ربا محسوب شده و حرام است چه در مکِیل و موزون و چه در معدودات، چه از همان جنس باشد چه از غِیر آن.

بنابراِین اگر صد کِیلو گندم ِیا صد عدد گردو را به دِیگرِی قرض بدهد تا مقترض «قرض گِیرنده» بعد از مدّتِی صد و ده کِیلو گندم ِیا صد و ده عدد گردو را به او بازگرداند اِین زِیادِی

٣٦. [١] ربا السوق و نحوه ربواً: صب علِیه الماء فانتفخ... فهو رَبَا يَرْبُو إِذا زاد علِی أَيِّ الجهاتِ زاد.لسان‌العرب، ج۵، ص۱۲۶.

٣٧. [٢] جامع المقاصد فِی شرح القواعد، کرکِی، ج ۴ص ۲۶۵؛ مسالک الافهام الِی تنقِیح شرائع الاسلام، شهِید ثانِی، ج ۳ ص۳۱۶ مجمع الفائدة و البرهان فِی شرح ارشاد الاذهان، اردبِیلِی، ج ۸ ص ۴۵۱؛ تحرِیر الوسِیله، امام‌خمِینِی، ج ۱، ص۵۱۱.

٣٨. [٣] تذکرة الفقهاء، علامه حلِی، مؤسسه آل البِیت( ج ١٤، ص٣٠٥.