جامع الأسرار و منبع الأنوار - الأملي، السيد حيدر - الصفحة ٦٨

جامع الأسرار و منبع الأنوار، مقدمه‌هنرى‌كربن‌ صفحه‌ی ٠١٤

يازدهم. ٤- و سرانجام از زمان مير داماد تا زمان ما كه شايد دوره جديدى آغاز مى شود. در پاسخ اين سؤال كه مهمترين حادثه اى كه شكل و مضمون انديشه شيعى دوره سوم را متعين مى كند كدام است به نظر مى رسد بطور خلاصه بتوان گفت كه اين حادثه ادغام انديشه ابن عربى در انديشه شيعى است. اين پرسش وجود دارد كه تعليمات ابن عربى تا چه حدى از تعليمات شيعى گرفته شده است.

آقاى عثمان يحيى عناوين صد و پنجاه شرح فصوص الحكم را ذكر كرده است.

صد و سى اثر در ميان اين شروح به توسط ايرانيان نوشته شده است. اين امر، واقعيتى است كه بر تاريخ انديشه اسلامى سلطه دارد و تاريخ فلسفه اسلامى را جز از مجراى تحليل تطبيقى اين شروح به طور كامل نمى توان فهميد.

در دو رساله اى كه در اثر حاضر چاپ شده است حيدر آملى همچون يكى از مهمترين و مؤثرترين عاملان اين ادغام ظاهر مى شود (در سده بعد ابن ابى جمهور خواهد بود). تمامى فلسفه وجود حيدر آملى، نظريه او درباره توحيد باطنى و ظاهرى، درباره اسماء الهى و مظاهر آن در ادامه و تصميم تعليمات ابن عربى قرار دارد. اما در يك مورد حيدر آملى، على رغم احترام عميق به ابن عربى در مورد مسئله اى پر اهميت براى نبوت و امامت به تفضيل و به شدت از او انتقاد مى كند، مسئله اى كه به شخص «خاتم ولايت» مربوط مى شود و پايين تر به آن خواهيم پرداخت. بدين ترتيب حيدر آملى اگر چه با توجه به شواهدى كه مى آورد مسئله ارتباط ميان تصوف و تشيع را به شيوه اى سنتى طرح مى كند اما با توجه به مقولات رايج در اسلام شناسى غربى مى توان گفت كه اين شيوه طرح در نهايت اصالت است. تعريف شيعى خاتم ولايت برخى از خطوط اصلى تعليمات ابن عربى را دگرگون مى سازد اما به بهاى اين تغيير يا بهتر بگوييم اصلاح است كه تعليمات ابن عربى تا امروز در حكمت شيعى ادغام شده و به همين دليل آثار حيدر آملى مبين لحظه اى حساس در اين تحول است.

آثار حيدر آملى از اين نظر داراى اهميت است كه به علت اصلاحى كه در مسئله امامت و نبوت در تعليمات ابن عربى وارد مى نمايد ما را در برابر سؤالى قرار مى دهد كه بالاتر طرح كرديم؛ چگونه تعليمات ابن عربى كه در نوشته هايى با