جامع الأسرار و منبع الأنوار - الأملي، السيد حيدر - الصفحة ١٠٨
جامع الأسرار و منبع الأنوار، مقدمههنرىكربن صفحهی ٠٥٤
در آيه ١٨ سوره الذاريات متوقف شد و توسط دو مفسر بعدى دنبال شد. نخستين از اين مفسران نجم الدين دايه (در گذشته ٦٥٤) بود كه تفسيرى از آغاز سوره النجم نوشت و آن را با تفسير استاد با عنوان بحر الحقائق و المعارف منتشر نمود.
دومين مفسر علا الدولة سمنانى (در گذشته ٧٣٦) بود و تفسير وى با سوره الطور آغاز مى شود (و اين تفسير عرفانى به معناى دقيق كلمه است كه هفت بطن قرآن را توضيح مى دهد و مؤلف اين هفت بطن را با هفت عضو لطيف انسان مطابق مى داند) سمنانى اثر خود را جداگانه منتشر نمود يعنى بى آنكه اثر نجم كبرى را به تفسير خود ضميمه كرده باشد اما در عوض تفسير فاتحه و شرحى در تأويل را در آغاز اثر خود آورد.
٢- در نخستين نگاه اين تصور كلى كاملا رضايت بخش است و با سنتى دراز آهنگ مطابقت مى كند. اين سنت، بيان خود را در يادداشتى مى يابد كه نسخه نويسان بر دستنوشته تهران افزوده اند كه اين تفسير شامل تفسير سمنانى و تفسير ديگرى است كه بدون هيچ مقدمه اى با سوره مريم آغاز و با آيه ١٩ سوره الذاريات به پايان مى رسد.[١] در همين جاست كه يادداشتى به دنبال متن آورده شده است كه مى گويد: «نويسنده تا بدين جا رسيده بود كه به رحمت ايزدى پيوست.
رحمة اللَّه عليه. اين اثر به دست نجم الدين دايه، مريد شيخ، به پايان رسيد.
رحمة اللَّه عليهما.» بنا بر اين نسخه نويس به خوبى مى دانسته است كه بعد از سوره مريم به رونويسى تفسير نجم الدين كبرى مى پردازد كه، چنانكه گفته شد، نجم الدين دايه تحرير آن را دنبال كرده بود. اين مطلب با تصويرى كه توسط فريتس ماير ارائه شده است مطابقت دارد.
با تأسف بايد بگوييم كه تفسيرى كه در دنبال تفسير ياد شده آمده است اثر نجم الدين دايه نيست بلكه از سمنانى است. اما خود سمنانى مطلب ديگرى را بيان مى كند. سمنانى در ضمن تفسير سوره القمر (ورق ١٢ ألف) توضيح مى دهد كه چگونه نجم الدين دايه رازى به تفسير قرآن پرداخته بود. در آغاز تفسير سوره النجم، نجم الدين دايه خداى را شكر گزارده بود كه او را به تفسير سوره النجم و انجام آن موفق كرده است. اما سمنانى مى گويد كه در اين زمان
[١]- تهران، كتابخانه ملى فردوسى، دستنوشته شماره ١٠٤٧ سابق: نسخه نخستين تفسير مورخ ٢٨ شوال ١٠٠٩ هجرى و تفسير سمنانى كه به دنبال آن مى آيد مورخ ١٠١٠ هجرى است.