جامع الأسرار و منبع الأنوار - الأملي، السيد حيدر - الصفحة ١٠٩

جامع الأسرار و منبع الأنوار، مقدمه‌هنرى‌كربن‌ صفحه‌ی ٠٥٥

«نجم الدين دايه در بستر بيمارى افتاده و ستاره درخشانش او را از زمين انسانها به آسمان الهى انتقال داد». بدينسان سمنانى به فكر ادامه و خاتمه تفسير به أسلوب تأويل عرفانى خاص خود مى افتد.[١] سخن سمنانى كاملا روشن است و به سختى مى توان با آن مخالفت كرد. او اثر نجم الدين كبرى را دنبال نكرده بلكه تفسير ناتمام نجم الدين دايه رازى را ادامه داده است. اثر نجم الدين دايه رازى دنبال تفسير نجم الدين كبرى نيست كه تا آيه نوزده سوره الذاريات نوشته شده و نجم الدين دايه با از سر گرفتن آن از همان آغاز قرآن، تفسير را به پايان رسانده باشد. درست است كه اثر نجم الدين دايه نوشته استاد خود نجم الدين كبرى را از سر گرفته است اما اين اثر همان جايى به پايان مى رسد كه سمنانى گفته و اثر سلف خود را دنبال كرده است.

خلاصه اينكه تعارضى ميان يادداشت ياد شده در بالا كه نجم الدين دايه را دنبال كننده اثر نجم الدين كبرى بعد از سوره الذاريات مى داند و بيان سمنانى وجود دارد. اين تعارض ما را در برابر انتخابى قرار مى دهد. اجتهاد سمنانى كه به دقت مى داند با كدام متن سر و كار دارد به نظر ما ترجيح دارد. چنين مى نمايد كه در طول زمان خلطى ميان دو نجم الدين انجام شده است. اشتباه ميان دو عنوان عين الحيات و بحر الحقائق و مؤلف هر يك از آنها اين امضا را تأييد مى كند. از سويى، گاهى ميان دو تفسير نجم الدين دايه و نجم الدين كبرى اشتباه شده است و از سوى ديگر اثر نجم الدين دايه، بحر الحقائق، گاهى به نجم الدين كبرى نسبت داده شده است.[٢] اگر نمى توانستيم به مقايسه ميان متن هاى عين الحيات نجم الدين كبرى و بحر الحقائق نجم الدين دايه بپردازيم نمى توانستيم اين مسئله را پايان يافته تلقى نماييم.

٣- اين مقايسه را مديون آقاى عثمان يحيى هستيم. از مقايسه آقاى عثمان يحيى چنين بر مى آيد كه تفسير نجم الدين كبرى، عين الحيات، از حدود سوره هاى النساء يا المائدة فراتر نرفته است. نجم الدين دايه اثر او را از همان آغاز قرآن با عنوان بحر الحقائق از سر گرفته و تا سوره الذاريات و يا بنا به گفته صريح سمنانى تا سوره النجم دنبال كرده است. بدينسان سمنانى تفسير را از سوره

[١]- ر. ك. به مقاله ياد شده در شماره ٣١( ص ١٨٠٠ يادداشت شماره ٥٢) و كتاب ياد شده در شماره ١٨.

[٢]

cf. O. Yahia, Histoire et classification de l'oeuvre d'ibn' Arabi, damas, Institut francais ٤٦٩١ vol. I P. ٩٧٢- ٣.