جامع الأسرار و منبع الأنوار - الأملي، السيد حيدر - الصفحة ٦٧

جامع الأسرار و منبع الأنوار، مقدمه‌هنرى‌كربن‌ صفحه‌ی ٠١٣

بزرگ دوره صفوى بدون توجه به آن قابل بررسى نيست.

شكى نيست كه حكمت اسماعيلى آثار مهم خود را در سده هاى چهارم و پنجم به وجود آورده بود. درست است كه در همين دوره تشيع امامى نيز در به وجود آوردن آثارى مهم كوشش مى كرد اما اين آثار مهم بيشتر به جمع آورى احاديث و روايات امامان مربوط مى شد و همين جمع آورى براى آينده انديشه شيعى از اهميت خاصى برخوردار بود. بايد متذكر شويم كه مدت زمانى طولانى اين نظر پذيرفته شده بود كه حكمت اسلامى به بهترين وجهى در آثار اسماعيلى بيان شده است. من فكر مى كنم كه امروزه مى توان گفت كه اهميت حكمت شيعى امامى به هيچ وجه كمتر از حكمت اسماعيلى نيست و بهتر است كه از اين پس آن دو را به صورت توأمان مورد بررسى قرار دهيم. منظور ما اين نيست كه عرفان و حكمت شيعى امامى ناگهان با انتشار آثار حيدر آملى ظاهر شده است. بسيارى از احاديث امامان و به ويژه احاديثى كه حيدر آملى با علاقه خاصى به تفسير آنها مى پردازد حاوى تمام حكمت شيعى است. افزون بر اين حتى با توجه به نقل قولهايى كه در آثار سيد حيدر آمده است مى توان طرحى از تاريخ فلسفه به روايت حيدر آملى ارائه كرد. اين طرح تاريخ فلسفه، تاريخى دقيقا انتقادى خواهد بود زيرا كه سيد حيدر نشان مى دهد كه چگونه انديشمندان بزرگى با بازگشت به عرفان شيعى كه او تعليم مى دهد از شكست فلسفى اجتناب كرده اند.

بدون ترديد نام نصير الدين طوسى (در گذشته ٦٧٢) در مرتبه اى بلند ظاهر مى شود. سيد حيدر شاگرد فرزند پر آوازه ترين شاگرد او علامه حلى (در گذشته ٧٢٦) بود. در ميان ديگر انديشمندان شيعى كه حيدر آملى به آنان اشاره مى كند نام صدر الدين تركه اصفهانى از ديگران برجسته تر است؛ صدر الدين فيلسوفى عرفانى است كه از نظر زمانى اندكى پيش از حيدر آملى زندگى مى كرد و رساله في الوجود المطلق را نوشته است. در جاى ديگرى [١] ما چهار مرحله براى تطور انديشه شيعى امامى پيشنهاد كرده ايم: ١- دوره امامان معصوم و پيروان بلا واسطه آنان. ٢- دوره اى كه با كلينى (در گذشته ٣٢٩) آغاز و با نصير الدين طوسى پايان مى يابد. ٣- دوره ميان نصير الدين طوسى تا مير داماد و مكتب اصفهان در سده

[١]- ر. ك. به اثر ما

Histoire de la philosohie islamique, Paris, Gallimard ٤٦٩١ vol. IP. ٤٥- ٦.