در اين كلام، فقاهت- علاوه بر توانايى سياسى- شرط زعامت دانسته شده كه سياستمداران توانمند، به شرط آگاهى كامل از ديدگاههاى شرع در امر سياست و اجراى عدالت اجتماعى، صالحيّت پيشوايى و رهبرى امّت را دارند.

شرح اين كلام به تفصيل گذشت.

٢- نيز فرمود:

«و لا يحمل هذا العلم إلّا أهل البصر و الصبر و العلم بمواضع الحق»[١].

پرچم زعامت امّت، بايد در دست كسى باشد، كه داراى بينش و استقامت و آگاهى كامل به مواضع حق و توانمند بر جدا ساختن آن از باطل باشد. و اين همه جز با دارا بودن مقام والايفقاهت ميسّر نيست.

٣- در خطبه شقشقيه آمده:

«أما و الذى فلق الحبّة و برأ النسمة، لو لا حضور الحاضر، و قيام الحجّة بوجود الناصر، و ما أخذ اللّه على العلماء، أن لا يقارّوا على كظّة ظالم و لا سغب مظلوم، لألقيت حبلها على غاربها»[٢].

در اين سخن درربار به يك حقيقت بنيادين اشاره شده كه خداوند، از عالمان پيمان گرفته تا در مقابل ظلم ظالمان و تجاوز به حقوق مظلومان ساكت ننشينند، بلكه در صورت امكان و فراهم بودن شرائط لازم، قيام كرده و زمام امور اجراى عدالت را بدست گرفته و رهبرى درست امّت را بر عهده گيرند.

بنابراين به حكم ضرورت دينى، حقّ حاكميّت براساس حقّ، از آن فقهاى شايسته و والامقام است.

٤- عمر بن خنظله در مقبوله خود از امام صادق عليه السّلام درباره مراجعه به سلاطين يا قضات جور مى‌پرسد كه امام عليه السّلام شديدا از آن منع مى‌فرمايد. و مراجعه به آنان را مراجعه به طاغوت مى‌شمارد كه در قرآن كريم از آن به شدّت پرهيز داده شده است.

قال: «سألت أبا عبد اللّه عليه السّلام عن رجلين من أصحابنا بينهما منازعة فى دين أو

[١] - نهج البلاغة خ ١٧٣ ص ٢٤٨.

[٢] - سوگند به آن كس كه دانه را شكافت، و انسانها را آفريد، اگر نبود كه امكانات اجراى عدالت فراهم گرديده و خداوند از علما پيمان گرفته تا در مقابل پرخورى و چپاول ستمگران و گرسنگى و فروماندگى بينوايان، ساكت ننشينند، هر آينه افسار خلافت را برگردن آن انداخته، بار آن را تحمّل نمى‌كردم.