همان ترتيبى كه ذكر شده است). و اگر به چيز حرامى افطار كند، مانند خوردن غذاى غصبى و آشاميدن شراب و جماع كردن حرام و مانند آن بنابر احتياط (واجب) بايد هر سه را انجام دهد.

(١)

مسأله ٣- اگر در يك روز، چند بار كارى كه روزه را باطل مى‌كند، انجام دهد

بنابر اقوا كفّاره تكرار نمى‌شود حتى در جماع، هر چند جنس كارهايى كه انجام مى‌دهد مختلف باشد و ليكن در جماع ترك احتياط سزاوار نيست.

(٢)

مسأله ٤- در باطل كردن روزه ماه رمضان و نذر معيّن بايد كفّاره بدهد

و همچنين در قضاى ماه رمضان اگر بعد از ظهر افطار كند، ولى در اقسام ديگر روزه، چه واجب باشد، چه مستحب، چه قبل از ظهر افطار كند يا بعد از ظهر، كفّاره واجب نيست. البتّه جمعى از فقهاء كفّاره را در افطار روزه اعتكاف وقتى كه اعتكاف واجب شده باشد، واجب دانسته‌اند. و اين فقهاء بعضى در همه مبطلات و بعضى ديگر در خصوص جماع كفّاره را واجب دانسته‌اند. لكن ظاهر آن است كه كفّاره اعتكاف به جماع اختصاص دارد. همچنانكه ظاهرا وجوب كفّاره به خاطر باطل شدن خود اعتكاف است نه براى باطل شدن روزه، و به همين جهت فرقى ندارد كه در شب واقع شود يا در روز. البّته اگر در روز ماه رمضان واقع شود، دو كفّاره واجب مى‌شود. كما اينكه اگر در ماه رمضان (در حال اعتكاف) به غير جماع، روزه را باطل كند، فقط كفّاره ماه رمضان واجب است.

(٣)

مسأله ٥- كسى كه عمدا روزه خود را باطل كند

، اگر براى فرار از كفّاره مسافرت كند (چه قبل از ظهر باشد و چه بعد از ظهر) و يا آنكه بعد از ظهر، سفر نمايد، بنابر اقوا كفّاره از او ساقط نمى‌شود و بنابر احتياط (واجب) در غير اين سفرها (يعنى در سفر قبل از ظهر كه به منظور فرار از كفّاره نباشد نيز ساقط نمى‌شود) و همچنين اگر شخص روزه‌دار به مسافرت رود و قبل از رسيدن به حدّ ترخّص، روزه خود را باطل كند، بنابر احتياط (واجب) كفاره‌اش ساقط نمى‌شود بلكه اگر روزه خود را عمدا باطل كند، بعد عذرى قهرى عارض او شود، مانند حيض يا نفاس يا مرض يا غير آن، بنابر احتياط كفّاره ساقط نمى‌شود، اگر چه بنابر اقوا كفّاره ساقط مى‌شود. همچنانكه اگر شك كند كه آخر ماه رمضان است يا اوّل شوال و روزه خود را باطل كند، بعد معلوم شود، اول شوال بوده بنابر اقوا كفّاره همچون قضا از او ساقط است (و واجب نيست).

(٤)

مسأله ٦- اگر كسى در ماه رمضان با زن خود جماع كند

، و هر دو روزه باشند، چنانچه زن راضى باشد، بر هر كدام آنها هم كفّاره است و هم تعزير و تعزير بيست و پنج تازيانه است، و اگر زن را اكراه كرده باشد، كفّاره و تعزير زن نيز بر مرد است. اگر زن را در آغاز بطورى مجبور كند كه اختيار و اراده از او گرفته شود و بعد در بين جماع راضى شود، بنابر اقوا، بر مرد، دو كفّاره و بر زن يك كفّاره واجب است و اگر اكراه بطورى باشد كه زن عمل را با اراده و اختيار (ولى از ترس) انجام دهد، هر چند اكراه شده باشد، بنابر اقوا بر مرد دو كفّاره است و بر زن كفّاره‌