عصر و عشا باشد، بجا آورد اگر نداند كه (اين دو نماز) در سفر قضا شده يا در حضر، بايد دو ركعت كه مردّد بين چهار نماز باشد و يك نماز مغرب و دو ركعت كه مردّد بين سه نماز غير از نماز اوّلى آنها باشد و يك نماز چهار ركعتى كه مردّد بين نماز ظهر و عصر و عشا است و يك چهار ركعتى كه مردّد بين نماز عصر و عشا است، بخواند و اگر بداند كه بر عهده او سه نماز از پنج نماز (شبانه روز) است، در صورتى كه در حضر باشد، بايد پنج نماز را بخواند و اگر در سفر باشد، بايد دو ركعت كه مردّد بين نماز صبح و ظهر و عصر است و دو ركعت كه مردّد بين نماز ظهر و عصر و عشا است و نماز مغرب و دو ركعت كه مردّد بين نماز عصر و عشا است بخواند، و براى خلاص شدن از آنچه كه به ذمّه‌اش آمده، راههاى ديگرى هم تصور مى‌شود و معيار آن است كه انسان به آوردن تمام احتمالات، يقين كند.

(١)

مسأله ١٠- اگر بداند كه نماز معيّنى مانند نماز صبح چند مرتبه فوت شده است‌

، ولى تعداد آنها را نداند، بنابر اقوا جايز است به آن تعدادى كه يقين دارد اكتفا نمايد، لكن احتياط آن است كه آن قدر تكرار كند كه خالى شدن ذمّه‌اش بر گمانش غلبه كند و احتياط بيشتر و بهتر از آن، اينست كه آن قدر تكرار كند تا يقين كند چيزى بر ذمّه ندارد، خصوصا اگر قبلا تعداد آنها را مى‌دانسته و بعدا فراموش كرده باشد و همچنين است حال موردى كه چند روزى از نمازهايش قضا شده، ولى تعداد روزها را نداند.

(٢)

مسأله ١١- نماز قضا وجوب فورى ندارد

، بلكه وقت آن وسيع (و) مادام العمر است، در صورتى كه به سهل‌انگارى در اداى تكليف و سبك شمردن آن كشانده نشود.

(٣)

مسأله ١٢- احتياط آن است كه صاحبان عذر، قضاى نماز را تا زمان برطرف شدن عذر تأخير بيندازند

، مگر آنكه بداند، عذرش تا آخر عمر باقى مى‌ماند يا به خاطر آشكار شدن نشانه‌هاى مرگ، از ناگهان رسيدن مرگ، بترسد، ولى اگر از طهارت با آب معذور باشد، مبادرت به خواندن قضا با طهارت تيمّمى حتى با اميد برطرف شدن عذر، وجه دارد كه البته خالى از اشكال نيست، پس احتياط آن است كه تا پيدا شدن آب، قضا را تأخير بيندازد.

(٤)

مسأله ١٣- مقدم داشتن قضاى نمازى كه فوت شده، بر نماز وقت حاضر واجب نيست‌

، پس براى كسى كه قضا به گردن دارد، جايز است به نماز وقت حاضر مشغول شود، اگر چه احتياط آنست كه نماز قضا را بر نماز همان وقت مقدم بدارد، خصوصا اگر نماز قضاى همان روز باشد بلكه اگر قبل از خواندن نماز قضا (فراموش كند و) به نماز همان وقت شروع كند، براى او مستحب است كه از اين نماز چنانچه از محل عدول نگذشته باشد به نماز قضا عدول نمايد، بلكه ترك احتياط گذشته (در صورت التفات) و ترك عدول به نماز قضا (در صورت فراموشى و بعد به ياد آمدن) سزاوار نيست.

(٥)

مسأله ١٤- خواندن نمازهاى مستحبى براى كسى كه نماز قضا به گردن دارد، بنابر اقوا جايز است‌

، كما اينكه خواندن نمازهاى مستحبى بعد از داخل شدن وقت، قبل از خواندن نماز واجب آن وقت هم جايز است.