ذلت به هرکس بدهد خدا میدهد، مُلک را به هرکس بدهد خدا میدهد، از هرکه بگیرد خدا میگیرد. اما خیال نکنید کار خدا بر اساس گزاف و گُتره است، مثل آدمی که بنشیند قرعهکشی بکند که از این بگیریم بدهیم به آن، از آن بگیریم بدهیم به این، و هیچ حکمت و قانونی در کار نباشد. همه چیز به دست خداست اما با حساب. کار خدا از روی حساب است. در آن آیه میگوید: عزت و ذلت فقط به دست اوست، و در این آیه میگوید: اما بدانید که ما عزت و ذلت را روی چه حساب و قانونی میدهیم. ما نگاه میکنیم به اوضاع و احوال روحی و معنوی و اخلاقی و اجتماعی مردم و به هر چه که در حوزه اختیار و اعمال خود مردم است. تا وقتی که خوبند، به آنها عزت میدهیم؛ وقتی که خودشان را تغییر دادند، ما هم آنچه را که به آنها دادیم تغییر میدهیم. عزت و ذلت به دست ماست، اما روی این حساب میدهیم. اگر بیحساب باشد که خدا حکیم نیست. حساب در کار است، یعنی تابع یک جریانهای منظم و قطعی است. انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ خدا عوض نمیکند اوضاع و احوال مردمی را تا آنکه آن مردم یغَیروا (این یغَیروا استقلال مردم را میرساند) خودشان به دست خودشان اوضاع خودشان را تغییر بدهند.

این آیه اعمّ است، هم شامل این است که قومی از نعمت و عزت به نقمت و ذلت برسند، یا برعکس از نقمت و ذلت به نعمت و عزت برسند؛ یعنی هم شامل آن جایی میشود که مردمی خوب و صالح باشند و نعمتهای الهی شامل حالشان شده باشد، بعد فاسد بشوند، خدا نعمتها را بگیرد، و هم شامل قومی میشود که فاسد باشند ولی بعد بازگشت کنند، توبه و استغفار کنند، به راه راست بیایند، خدا به آنها عزت بدهد.

آیه مورد بحث شامل یکی از این دو قسمت است و آن این است که مردمی عزت و نعمت داشته باشند، بعد فاسد بشوند و خداوند عزت و نعمت را از آنها بگیرد، به جایش نقمت و ذلت بدهد. آیه این است: ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ خدا چنین نبوده است که نعمتی را که به قومی میدهد از آنها به گزاف و گُتره بگیرد مگر آنکه آنها آنچه را که مربوط به خودشان است تغییر داده باشند. ممکن است شما بگویید پس آن آیه اول عام است و این آیه خاص است و نیمی از محتوای آن آیه را میگوید؛ چرا اینطور است؟ جواب این است که در این آیه نکتهای هست که در آن آیه نیست. قرآن اگر آیات را تکرار میکند، هرجا روی حساب معینی است. در آنجا همینقدر میگوید انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما