در داستان ابراهیم علیه السلام میخوانیم: «وَ کذلِک نُری ابْراهیمَ مَلَکوتَ السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ لِیکونَ مِنَ الْموقِنینَ» [١]. صحبت ارائه ملکوت که [پیش] میآید اسم «ایقان» در کار میآید.

گردش منظم شب و روز، آیه ای برای قدرت و حکمت پروردگار

[مطلب را با] یک موضوع دیگر تفصیل میدهد، که باز درجه پایینتر است: «وَ اخْتِلافِ اللَّیلِ وَ النَّهارِ وَ ما انْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَاحْیا بِهِ الْارْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ تَصْریفِ الرِّیاحِ ایاتٌ لِقَوْمٍ یعْقِلونَ». سه مطلب به سه عبارت ذکر شد: یکی اینکه به طور کلی در آسمانها و زمین آیاتی است برای اهل ایمان، دیگر اینکه در خلقت انسان و خلقت جاندارها آیات است برای اهل یقین بالخصوص. بعد جریانهایی از عالم ما را ذکر میکند برای کسانی که لااقل اهل فکر و تعقل باشند. یکی از آنها گردش منظم شب و روز است. قرآن همیشه این گردش منظم شب و روز و این نظام را به عنوان یک آیه و یک شیء معنیدار برای نشان دادن قدرت و حکمت پروردگار ذکر میکند. «وَ ما انْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ» روزی شما را از آسمان فرود میآورد. مقصود باران است چون بعدش میگوید: «فَاحْیا بِهِ الْارْضَ بَعْدَ مَوْتِها» و به وسیله این روزی شما که از آسمان میآید زمین را زنده میکند. میخواهد بگوید این باران که شما میبینید اوضاع عالم این جور است، یکدفعه میبینید از بالا آب را- گویی در غربیل کرده باشند یا با آبپاش- میپاشند روی زمین، این را شما یک امر تصادفی تلقی نکنید، خیال نکنید که همین طور تصادفاً این آبها میآید و تصادفاً برای گیاههای زمین نافع است و تصادفاً برای حیوانها نافع است و تصادفاً برای انسانها نافع است؛ صحبت تصادف نیست؛ اینها کارهای حساب شده است. آن ابر و باد و حرکت باد و حرکت ابر و ریزش باران و روییدن گیاه و تمام اینها تقدیر و حساب و در نظرگرفته شده و با نقشه و حساب قبلی بوده است و محال است که علل تصادفی به اینجا کشیده شود.

[١]

. انعام/ ٧٥.