قراردادی باشد. ماهیت و واقعیت اعمالی که انسان مرتکب میشود، به درجه اخلاص انسان، نیت انسان و پاکی روح انسان بستگی دارد. یک وقت هست که عمل به سوی خدا بالا میرود (الَیهِ یصْعَدُ الْکلِمُ الطَّیبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یرْفَعُهُ) [١] و یک وقت هست که عمل انسان بالا نمیرود بلکه پایین میرود (... انَّ کتابَ الْفُجّارِ لَفی سِجّینٍ) [٢].

در روایت هست یک نماز ما میخوانیم؛ یک وقت هست که این نماز ما یک تجسم نورانی پیدا میکند، بالا میرود و پردههای هفتگانه (هفت حجاب) را پاره میکند. یک وقت هم هست که نماز ما به صورتی است که- در حدیث است- ملائکهای که مأمور بالا بردن هستند، وقتی که آن را به یک مقام بالاتر عرضه میکنند، آن مقام بالاتر میگوید: لَفّوهُ فی خِرْقَةٍ این را در یک پارچهای بپیچید و بکوبید به سر خوانندهاش. خیلی نمازها هست که به جای این که بالا برود پایین میرود [٣]. در روایت است که انسان گاهی یک عمل خیر را به قصد قربت انجام میدهد، مثلًا به قصد قربت و واقعاً «قربةً الی اللَّه» از یک نفر دستگیری میکند. این عمل او میشود یک عمل نورانی و در مقامات بالا جای میگیرد. ولی بعد شیطان وسوسه میکند، با این که در حین عمل قصد ریا نداشته و ریا هم نکرده و عملش پاک بوده اما ریای بعد از عمل میکند. در مجلسی مینشیند، یک خیال در ذهن اوست. این خیال مثل یک گربهای که او را در یک جوال کرده باشند و میخواهد بیرون بیاید، میخواهد زود خودش را بیرون بیندازد و به مردم بگوید که «بله، اطلاع پیدا کردیم فلان کس گرفتار است، ما هم به نوبه خودمان کمک کردیم.»

دستور میرسد یک درجه عمل او را پایین بیاورید. [این کار تکرار میشود.] دفعه سوم دستور میرسد که آن عمل را از بالا بردارید و بگذارید در سجّین، در جهنم، یعنی عملی میشود در ردیف شرابخواری. همان عملی که در ابتدا بالا رفت، میگویند آن را پایین بیاورید.

پس اعمال انسان یک نظام واقعی دارد. برای این که عمل انسان بالا رود باید

[١]. فاطر/ ١٠.[٢]. مطففین/ ٧.[٣]. ما که از عالم غیب خبر نداریم، ولی عالم غیب از این عالم شهادت ما خیلی وسیعتر و فسیحتر ومنظمتر و حسابهایش دقیقتر است.