ظلم کامل و مطلق و حد اعلای ظلم است. پس آنچه درباره خدا میتوان مطرح کرد در ارتباط با نظام کلی عالم که آیا این نظام عادلانه است یا ظالمانه، این است که آیا خدا ظلّام است یا عادل؟ که مقصود از عادل [برپا دارنده] کمال عدالت است.

کدَأْبِ الِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کفَروا بِایاتِ اللَّهِ فَاخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنوبِهِمْ انَّ اللَّهَ قَوِی شَدیدُ الْعِقابِ وضع اینها و عادت و روش اینها از این جهت عیناً مانند دأب و روش آل فرعون است. همچنانکه خدا آنها را به موجب گناهانی که خودشان مرتکب شدند گرفت و اخذ کرد و در دنیا و آخرت معذب ساخت، با اینها هم چنین خواهد کرد؛ که آیه بعد تفسیر همه اینهاست: ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ وَ انَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ. عرض کردیم تکیه این چند آیه روی اختیار بشر است. در این آیه یک اصل کلی ذکر میکند که یکی از شاهکارهای قرآن است.

ما دو آیه شبیه یکدیگر در قرآن داریم که هریک دارای نکتهای است که دیگری فاقد آن است. یکی در سوره رعد است که میفرماید: انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ یعنی خدا آن اوضاع و احوالی را که در یک قومی وجود دارد هرگز عوض نمیکند مگر آنکه خود آن قوم آنچه را که مربوط به خودشان است یعنی مربوط به روح و فکر و اندیشه و اخلاق و اعمال خودشان است عوض کنند. یعنی اگر خداوند اقوامی را به عزت میرساند و یا اقوامی را از عزت به خاک ذلت فرو مینشاند، اگر اقوامی را که پایین بودند بالا بُرد و اقوامی را که بالا بودند پایین آورد [به موجب آن است که آن اقوام آنچه را که مربوط به خودشان بود تغییر دادند.] البته همه به دست خداست: قُلِ اللَّهُمَّ مالِک الْمُلْک تُؤْتِی الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیدِک الْخَیرُ انَّک عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ [١]. همچنین در دعای افتتاح میخوانیم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی یؤْمِنُ الْخائِفینَ، وَ ینَجِّی الصّالِحینَ، وَ یرْفَعُ الْمُسْتَضْعَفینَ، وَ یضَعُ الْمُسْتَکبِرینَ، وَ یهْلِک مُلوکاً وَ یسْتَخْلِفُ آخَرینَ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قاصِمِ الْجَبّارینَ، مُبیرِ الظّالِمینَ، مُدْرِک الْهارِبینَ [٢]. همه چیز به مشیت خداست؛ عزت به هرکس بدهد خدا میدهد،

[١]. آلعمران/ ٢٦.[٢]. [ترجمه: سپاس خدایی راست که خائفان را امان و صالحان را نجات میبخشد، و مستضعفان رابلندمرتبه و مستکبران را خوار میگرداند، و پادشاهانی را هلاک ساخته و دیگران را به جای آنان مینشاند، و سپاس خدای را که شکننده جباران و نابود کننده ظالمان و دریابنده فراریان (از درگاه خود) است.]