اما اگر ما آیه مورد بحث را محکمِ این آیه قرار بدهیم، مادرِ این آیه قرار بدهیم، یعنی این آیه را با آن آیه تفسیر کنیم، میبینیم هر دو صحیح و کامل است بدون اینکه هیچ ایرادی وارد باشد. آیه مورد بحث میگوید: ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ آن بدین جهت است که خدا هرگز چنین نبوده است، یعنی خداییاش ایجاب نمیکند و برخلاف خداییاش میباشد که نعمتی را به گزاف از مردمی بگیرد، مگر آنکه آن مردم قبلًا آنچه را که مربوط به خودشان است تغییر داده باشند. در آن آیه دیگر، از یک نظر به طور اعم بیان میکند: انَّ اللَّهَ لا یغَیر ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ. اسم نعمت هم در میان نیست. اعم از نعمت و نقمت است.

معنایش این است: خداوند نعمتی را از مردمی نمیگیرد و به آنها نقمت نمیدهد مگر وضع خودشان را از آنچه که بودهاند تغییر داده باشند، و نیز نقمتی را از مردمی نمیگیرد و نعمت به آنها نمیدهد مگر آنکه آنها خودشان را تغییر داده باشند.

این نعمت و نقمت، همان عزت و ذلتی است که در آن آیه گفت: تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ به هرکس بخواهی عزت میدهی و به هرکس بخواهی ذلت میدهی.

اما آن دو آیه قانون عزت دادن و ذلت دادن را بیان میکند: بله، عزتها را خدا میدهد، غیر از خدا قدرتی نیست که عزت بدهد؛ ذلتها را هم خدا میدهد و غیر از خدا قدرتی نیست که ذلت بدهد. منبع تمام قدرتها خداست، غیر از او کسی نیست.

اما این را بدانید که کار خدا بر عبث نیست، بر این اساس نیست که هیچ چیزی شرط هیچ چیزی نباشد و بیجهت به مردمی عزت یا ذلت بدهد مثل کسانی که چشمهایشان را میبندند و قرعهکشی میکنند. ذلِک بِانَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ، یا آن آیه دیگر: انَّ اللَّهَ لا یغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ که در سوره رعد است، یعنی این را بدانید که ذلت گرفتن و عزت دادن و متقابلًا عزت گرفتن و ذلت دادنِ خدا همه به مشیت اوست اما حساب و قانون دارد.

تا مردم صالحی خودشان به سوی فساد نگرایند خدا لطفش را از آنها نمیگیرد و تا مردم فاسدی به سوی خدا بازنگردند خداوند لطفش را به سوی آنها باز نمیگرداند.

در این زمینه مخصوصاً در نهجالبلاغه مطالب زیادی است. خطبهای هست به نام خطبه قاصعه. وجود مقدس امیرالمؤمنین علی علیه السلام درباره همین مسئله که قرآن بیان کرده است راجع به عزت و ذلت امم، یک فصل مُشبعی بحث میکند یعنی