مادر مجرای فرزند هستند. ولی خالق، مبدع و ابتکار کننده است یعنی با اراده خودش مخلوق را انشاء میکند نه اینکه مخلوق را از وجود خودش بیرون میریزد. آن، تخم گذاری است. اگر ما فکر کنیم که خالق مخلوق را از خودش بیرون میریزد درواقع قائل به تخمگذاری خالق شدهایم! خالق، خلقت را ابداع کرده است یعنی با اراده خودش مخلوق را انشاء میکند، خلق میکند، ابتکار میکند. این است که خداوند در قرآن توصیف میشود به خالق سماوات و ارضین و خالق همه چیز:

«قُلِ اللَّهُ خالِقُ کلِّ شَیءٍ» [١] ولی گفته نمیشود والد چیزی؛ خدا والد هیچ موجودی نیست.

چون صحبت از فرزند داشتن خدا آمده است و اصلًا در اطراف خدا، گفتن این گونه سخنان خلاف ادب است (ولی اینجا [گفته شده است] چون ردّ آنهاست و باید گفت) پشت سرش تسبیح میآید: «سُبْحانَ رَبِّ السَّمواتِ وَ الْارْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا یصِفونَ» منزّه است پروردگار آسمانها و زمین، پروردگار عرش، آن مالک و مدبّر. به مجموع عالم از آن جهت که عرصه تدبیر و اراده الهی و به اصطلاح مرکز تدبیر الهی است «عرش» گفته میشود. اینجا هم مفسرین گفتهاند «رب العرش» عطف بیان است: منزه است پروردگار همه جهان و همه جهان که عرش اوست از این توصیفها، از این سخنان، از این نسبتها (والد بودن و بچه داشتن). این مثل «العیاذ باللَّه» است که ما میگوییم: نعوذ باللَّه که در اطراف خدا چنین سخنانی بشود گفت.

«فَذَرْهُمْ یخوضوا وَ یلْعَبوا» مأیوسانه به پیامبر میگوید: ای پیغمبر! دیگر این بدبختها را رها کن و بگذار در این جهلها و حماقتهای خودشان و ظلمتهایی که خودشان برای خودشان فراهم کردهاند فرو بروند؛ یعنی دیگر امیدی به نجات اینها نیست. «ذَرْهُمْ یخوضوا» رهایشان کن، بگذار در این اوهام و خرافات و حماقتها فرو بروند «یلْعَبوا» بگذار بازی کنند، دلخوش باشند به این مسائل غیرجدّی و این بازیچههایی که درست کردهاند «حَتَّی یلاقوا یوْمَهُمُ الَّذی یوعَدونَ» تا آن روزی را که به آن وعده داده شدهاند ملاقات کنند، آن روزی که به تعبیر قرآن: «فَکشَفْنا عَنْک غِطاءَک فَبَصَرُک الْیوْمَ حَدیدٌ» تعبیر عجیبی است: پردهات را برداشتیم؛ و حافظ همین تعبیر را چه عالی میگوید: «حجاب چهره جان میشود غبار تنم». این غبار تن که

[١]. رعد/ ١٦.