پس اعمال انسان میوههای وجود انسان است، اخلاق انسان شاخههای وجود انسان است، عقاید انسان ریشههای درخت وجود انسان است و اساساً روح انسان نیست جز یک درخت، یک درخت پرریشه و پرشاخه و پرمیوه و پربرگ، درختی که در این دنیا انسان باید خودش را پیوند بزند و در این دنیاست که این درخت، درخت طوبی یا زقّوم میشود با دو تفاوت: یکی این که در دنیا ثمره این درخت را انسان تنها خودش نمیچیند، احیاناً به دیگران هم میدهد، دیگران هم از میوههای این درخت میخورند، اگر شیرین باشد شیرین و اگر تلخ باشد تلخ؛ تفاوت دوم این است که انسان [واقعیت] خودش [را] در دنیا [درک نمیکند.] حکما ثابت کردهاند که روح انسان در دنیا مادامی که با این بدن هست حالت موجودی را دارد که عضوش را بیحس کردهاند، حالت تخدیرشده دارد، یعنی آنچه را که از درون خودش باید درک کند درک نمیکند، مثل آدمی است که موجبات درد در او هست ولی فعلًا یک آمپول به عضو زدهاند و آن را تخدیر کردهاند و چیزی احساس نمیکند. ولی این مخدر برای همیشه باقی نخواهد ماند، روزی خواهد آمد که از بین برود، وقتی از بین رفت انسان واقعیت را درک میکند.

به بیان دیگر انسان در دنیا [نسبت به آخرت] این دو تفاوت را دارد؛ یکی اینکه ثمره درختش را دیگران هم میچینند، اگر شیرین است شیرین و اگر تلخ است تلخ، ولی در آخرت فقط خودش است که ثمره را میچیند، چون عمل است؛ یعنی در آنجا ثمره عمل او را، چه خوب چه بد، کس دیگر نمیچیند، اگر کس دیگر هم استفاده ببرد به دلیل پیوندی است که در دنیا با این برقرار کرده، یعنی از این درخت، پیوندی به خودش زده، که [در] مسئله «یوْمَ لا یغْنی مَوْلی عَنْ مَوْلی شَیئاً وَ لا هُمْ ینْصَرونَ. الّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ» [١] که در اخبار داریم مقصود شفاعت [است،] شفاعت تابع پیوندی است که انسان از درخت شفیع در دنیا به درخت خودش زده باشد و الّا انسان [به صورت] درخت پیوند نزده صددرصد تلخ امکان ندارد که از میوه یک درخت شیرین استفاده کند. پس آن هم باز پیوندش مربوط به دنیاست. در آنجا انسان از تمام آن میوههای درخت وجود خودش که اعمال خودش است [بهرهمند است. تفاوت دیگر این است که در آخرتْ انسان] با خودش مواجه میشود، واقعاً

[١]. دخان/ ٤١ و ٤٢.