به وجود بیاید. توضیح اینکه همه چیز به مشیت خداست ولی مشیت خدا بر نظام تعلق گرفته است، یعنی مشیت الهی است که این حسابها و نظامها را در عالم به وجود آورده. همه چیز به مشیت الهی است ولی این مشیت الهی است که برای هر چیزی شرایط و نظامی قرار داده، و برای هر مقصدی راه معینی قرار داده که بدون رفتن آن راه محال است انسان به آن مقصد برسد. این است معنی امْرٌ بَینَ الْامْرَینِ.

منطقی که میگفت: «در عالم هیچ چیزی شرط هیچ چیزی نیست» همان منطق «جبر» است. آن منطق که میگفت: «بعضی چیزها به مشیت خداست و بعضی دیگر به مشیت خدا نیست» منطق «تفویض» است، یعنی بعضی چیزها را خدا گفته به من مربوط نیست، هرچه میخواهد بشود، تفویض کرده، واگذاشته. و این منطق که هم قبول میکند «همه چیز به مشیت خداست» و هم قبول میکند که «در عالم هر چیزی شرایطی دارد» همان منطق امْرٌ بَینَ الْامْرَین است.

در اول عرایضم عرض کردم که قرآن، بعضی از آیات آن بعضی دیگر را تفسیر میکند یا به تعبیر خود قرآن بعضی آیات، آیات مادر است، امّ الکتاب است، محکم است. باید آیاتی را که متشابه است یعنی چند گونه میشود آنها را تفسیر کرد با آیاتی که یک طور بیشتر نمیشود تفسیر کرد توضیح داد. مثلًا ما از یک طرف در قرآن میخوانیم: قُلِ اللَّهُمَّ مالِک الْمُلْک بگو ای پروردگاری که مالک همه مُلکها و صاحب همه قدرتها تو هستی تُؤْتِی الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمَّن تَشاءُ تو به هرکس که بخواهی مُلک و قدرت بدهی میدهی، و از هرکس که بخواهی بگیری و انتزاع بکنی میگیری و انتزاع میکنی. تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ هرکس را که تو بخواهی به او عزت میدهی و هرکس را که تو بخواهی به ذلت مینشانی. این آیه، متشابه است یعنی آن را چند گونه میشود پیاده کرد. حالا اگر ما بودیم و همین یک آیه قرآن، امکان اینکه آن را به گونهای که جبری مذهبان پیاده میکنند پیاده نماییم وجود داشت. میگوید مُلک را به هرکه بخواهی میدهی و از هرکه بخواهی میگیری؛ عزت را به هرکه بخواهی میدهی و از هرکه بخواهی میگیری.

جبری مذهب هم همین مطلب را میگوید، منتها از این مطلب نتیجهگیری میکند که هیچ چیزی شرط هیچ چیزی نیست. دیگری میگوید: نه، مشیت خدا مخصوص همه اشیاء نیست، یک مواردی هم هست که به مشیت خدا مربوط نیست؛ یک عامّی است تخصیص بردار یعنی استثناپذیر. ما خیلی کلیات در قرآن داریم که استثنا