وَ انْ یعودوا و اما اگر باز نگردند و همان خطاها و گناهان گذشته را تکرار کنند (اینجا قرآن به کنایه جواب میدهد) فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْاوَّلینَ به آنها بگو سنت و روشی که ما درباره امم گذشته داشتهایم گذشته است، سنت ما درباره گذشتگان جاری شده است، یعنی شما هم همان سرنوشت را خواهید داشت. تعبیر قرآن عجیب است! نمیگوید اگر تکرار کنند چنین میکنیم، با اینکه مقصود همان است؛ ولی میخواهد بگوید ما هرکاری که بکنیم اراده ما جزئی نیست که روی یک شیء بالخصوص تصمیم بگیریم، اراده ما کلی است، قانون است. قانون الهی در گذشته چنین بوده است که متخلف، مجرم، گنهکار، منحرف مجازات خودش را دیده است، پس شما هم خواهید دید.

وَ قاتِلوهُمْ حَتّی لاتَکونَ فِتْنَةٌ وَ یکونَ الدّینُ کلُّهُ لِلَّهِ فَانِ انْتَهَوْا فَانَّ اللَّهَ بِما یعْمَلونَ بَصیرٌ. وَ انْ تَوَلَّوْا فَاعْلَموا انَّ اللَّهَ مَوْلیکمْ نِعْمَ الْمَوْلی وَ نِعْمَ النَّصیرُ.

عرض کردیم که قرآن یک صحنه مبارزه را مجسم میکند. میگوید کفار آرام نخواهند نشست، پولها خرج خواهند کرد. به مؤمنین و مسلمین هشدار میدهد که گو اینکه عاقبت کار کفار شکست و حسرت و مغلوبیت است ولی اینها همه به این شرط است که اهل ایمان به آن وظیفه خودشان که مبارزه با باطل است قیام کنند.

اینجاست که قرآن دستور مبارزه میدهد، نمیگوید شما مطمئن باشید اینها خود به خود شکست میخورند و از بین میروند، مثل حرفهایی که اغلب مامیگوییم: خود به خود خودشان از میان میروند، دیگر احتیاجی به مبارزه ما نیست. قرآن نمیگوید کفار خود به خود شکست میخورند، بلکه اشاره میکند به وظیفه مسلمین و مؤمنین و میگوید: وَ قاتِلوهُمْ حَتّی لا تَکونَ فِتْنَةٌ وَ یکونَ الدّینُ کلُّهُ لِلَّهِ با اینها بجنگید؛ یعنی آنها که باز نمیگردند و در راه باطل اصرار میورزند، وقتی که شما میبینید سرسختی نشان میدهند و پولشان را [در راه باطل] خرج میکنند، شما هم مردانه با آنها بجنگید، چرا؟ حَتّی لاتَکونَ فِتْنَةٌ تا ریشه فتنه را بکنید. از این آیه قرآن، فلسفه جهاد در اسلام روشن میشود. اسلام دینی است که یکی از دستورهای اصیل آن جهاد است. جهاد یعنی سربازی، یعنی جنگ. باید اندکی در اطراف این موضوع توضیح بدهم اگرچه بعداً، مخصوصاً در سوره برائت، آیات زیادی درباره