هنوز این بحثِ جنگِ به تعبیر قرآن طیب و خبیث، پاک و ناپاک، حق و باطل، تتمّه دارد. در آیه بعد، به وسیله پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به اینها اعلام و اتمام حجت میکند که ای پیغمبر! به این کافران اعلام کن و بگو از هر جای راهشان که برگردند، از هر نقطه که برگردند، خدا توبه آنها را میپذیرد.

این نکته را باید توجه داشته باشید که قرآن هیچ وقت انسان را مادامی که زنده است و میتواند عملی انجام دهد و اراده و انتخاب و اختیار نماید، مأیوس نمیکند، و لهذا میگوید درِ توبه همیشه به روی بنده باز است. اما توبه، گفتن لفظ نیست.

«اسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبّی وَ اتوبُ الَیه» را به زبان آوردن توبه نیست. توبه یعنی بازگشت. قرآن اتمام حجت میکند که ای پیغمبر! به این کافران اعلام کن که اگر از راهی که میروند بازگردند تمام گذشتهها پوشانده میشود. قُلْ لِلَّذینَ کفَروا بگو به این کافران انْ ینْتَهوا (ینْتَهوا از ماده «نهی» است. نهی کردن منع کردن است. «انتها» یعنی نهیپذیری) اگر نهی بپذیرند، یعنی اگر باز گردند از راهی که میروند، خدا میپذیرد. خدا با بنده خودش هرگز لجبازی نمیکند: یغْفَرْلَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ اگر باز گردند تمام گذشتهها به نفع آنها پوشانده میشود. یغْفَرْ از ماده «غُفران» است. غفران را معمولًا به کلمه «آمرزش» ترجمه میکنیم و درست هم هست. در فارسی ما کلمه دیگری نداریم که ترجمه کلمه «غفران» باشد. ریشه کلمه غفران، مفهوم «پوشش» را میدهد. به مغفرت و آمرزش از آن جهت غفران میگویند که خداوند روی گناهان گذشته را میپوشاند و ستر میکند. یغْفَرْلَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ اگر توبه کنند، آنچه که قبلًا گذشته است یعنی اعمال بدی که مرتکب شدهاند آمرزیده میشود یعنی رویش پوشانده میشود، کالعدم میگردد، نادیده گرفته میشود. پس معنی کلمه «غفران» پوشیدن و پوشاندن است.

شعری حافظ دارد که تقریباً در همین زمینه طلب مغفرت است و مناجاتی است در زبان غزل. میگوید:

ما بدین در نه پی حشمت و جاه آمدهایم		از بد حادثه اینجا به پناه آمدهایم