از جمله مباحث حکما که معمولا در باره حدّ و حقیقت اشیاء بحث می‌کنند این است که سرعت و بطؤ چیست؟ یک نظریه ـ که البته نظریه منسوخی است ـ این است: بطؤ به تخلل سکنات پیدا می‌شود؛ یعنی حرکت به دو قسم سریع و بطیء تقسیم نمی‌شود بلکه حرکت در ذات خودش یک نوع است و بس، و اختلاف حرکات از جهت تخلل سکنات در بینشان است. هر چه حرکت سریع‌تر باشد تخلل سکنات (یا سکونات) در وسط آن کمتر است و قهرا سریع‌ترین حرکات آن حرکتی است که اصلا در آن سکون وجود ندارد و بطیءترین حرکات نیز حرکتی است که حد اکثر سکوناتِ ممکن در آن وجود دارد[١] . بنا بر این حرف، اگر شما می‌بینید دو جسم حرکت می‌کنند که حرکت یکی تند است و حرکت دیگری کند، این از باب خطای باصره است و در واقع در حرکت کند متحرک مرتب ساکن می‌شود و دوباره راه می‌افتد ولی شما سکونها را نمی‌بینید نه اینکه سکون وجود ندارد. خطای باصره هم که الی ما شاء الله است.

ردّ این نظریه

در جواب این حرف اولا بحث را به این شکل طرح می‌کنند که «ماهیت حرکت چیست؟ آیا حرکت در ذات خودش متجزی است یا متجزی نیست؟ آیا حرکت مجموع اکوان است یا کون واحد است؟[٢] ». مکررا بحث کرده‌ایم که نظریه‌ای که می‌گوید «حرکت مجموع اکوان است» غلط است، بلکه حرکت یک کون واحد تدریجی است. اگر ما حرکت را کون واحد تدریجی بدانیم آیا قابل تجزی است یا نه؟ بله، هر امر ممتدی قابل تجزی است. آیا این قابلیت تجزی به حدی می‌رسد که منتفی شود؟ یعنی آیا حرکت به اجزاء لایتجزی منتهی می‌شود یا نه؟ جواب این است: نه، آنچه در باب جسم درباره جزء لایتجزی گفته‌اند در باب حرکت و زمان هم جاری است. علاوه بر این، «حرکت» امری است منطبق

[١] . اينكه اين حد اكثر را چگونه فرض كنيم، بحث مستقلی است.

[٢] . همان بحثهايی كه در گذشته مطرح كرده‌اند.