اینجا می‌فرمایند: حرکت به اعتبار فاعل[١] تقسیم می‌شود به سه قسم و به اعتباری چهار قسم: حرکت طبیعی، حرکت ارادی و حرکت قسری، و به یک اعتبار حرکت بالعرض ]هم اضافه می‌شود.[

حرکت بالعرض

ایشان مطلب را به این شکل بیان می‌کنند: حرکت یا در خود شئ واقع می‌شود و خود شئ اولا و بالذات متحرک است، و یا اینکه خود شئ اولا و بالذات متحرک نیست بلکه شئ دیگری که مقارن با این شئ است اولا و بالذات متحرک است ولی ما ]حرکت را[ مجازا به این شئ هم نسبت می‌دهیم. اگر نوع دوم باشد یعنی انتساب حرکت به شئ مجازا باشد ـ و به اصطلاح دیگر: به واسطه در عروض باشد ـ به آن می‌گویند حرکت بالعرض؛ مثل حرکت ما به دور خورشید به اعتبار حرکت زمین. زمین به دور خورشید حرکت می‌کند، آیا ما هم به دور خورشید حرکت می‌کنیم؟ بله، ما هم به دور خورشید حرکت می‌کنیم، ولی حرکت ما به دور خورشید حرکت بالعرض است؛ چون حرکت عبارت است از اینکه موجود متحرک محیط خودش را تغییر بدهد ولی در این مثال، ما محیط خودمان را تغییر نمی‌دهیم بلکه آنچه محیط خودش را تغییر می‌دهد زمین و توابعش است. بنابراین نسبت حرکتِ به دور خورشید به ما بالمجاز است.

اصطلاح «حرکت بالعرض» و «حرکت بالتبع»

اگر یادتان باشد آقای طباطبایی در بعضی از حواشیشان می‌گفتند «اینجا به جای حرکت بالعرض باید گفت حرکت بالتبع» و این به جهت اختلافی مبنایی بود که آیا در چنین مواردی شئ حقیقتا حرکت می‌کند یا مجازا حرکت می‌کند؟ ریشه این اختلاف این است که «مکان» را چگونه تعریف کنیم. اگر مکان شئ را عبارت بدانیم از اجسامی که به خود آن شئ احاطه دارند چنین حرکتهایی مجازی است و بنابراین اصطلاح «حرکت بالعرض» درست است. طبق این قول، در حرکت ما به دور خورشید، ما مکان خودمان را تغییر نمی‌دهیم. مکان من که اینجا نشسته‌ام این نقطه از زمین است و این قسمت از دیوار که

[١] . يعنی ما عنه الحركة.