حرکت أینی هم حرکت کمّی و هم حرکت کیفی؛ چون اینها حرکات مختلف‌الجنس‌اند. همچنین در بسیاری از موارد مانعی ندارد که یک جسم در «آن» واحد دارای دو حرکت از دو نوع ولی از یک جنس باشد. مثلا در حرکات کیفی مانعی ندارد که شیء در آنِ واحد هم حرکت در الوان خودش داشته باشد و هم حرکت از نظر حرارت و برودت[١] . حرارت و برودت کیفیت‌اند، الوان هم کیفیت‌اند.

چه حرکتهایی متضادند؟

حال بحث این است: چه حرکتهایی را می‌توانیم متضاد بنامیم؟ قسمتی از این فصل را در درس پیش خواندیم. گفتیم حرکت به شش چیز تعلق دارد: مبدأ، منتها، فاعل، موضوع، زمان و ما فیه[٢] . تضاد فاعلها منشأ تضاد حرکتها نیست. در زمان هم اصلا تضاد اجزای زمان معنی ندارد تا نوبت برسد به این بحث که «آیا تضاد اجزای زمان منشأ تضاد حرکتها هست یا نه؟». همچنین گفتیم تضاد موضوعات هم منشأ تضاد حرکات نیست؛ ممکن است موضوعات متضاد باشند ولی حرکتها متسانخ و هم‌جنس و غیر متضاد باشند؛ مثل اینکه آتش و آب دو عنصر متضادند ولی ممکن است هر دو یک نوع حرکت (مثلا حرکت مکانی صعودی) داشته باشند. تضاد مقوله (ما فیه) هم گفته شد که به تنهایی منشأ تضاد حرکتها نیست.

باقی ماند تضاد مبدأ و منتها. گفتند: حرکتها فقط از ناحیه مبدأ و منتها تضاد پیدا می‌کنند؛ یعنی اگر دو حرکت مبدأ و منتهایشان با یکدیگر تضاد داشته باشند متضادند ولی اگر مبدأ و منتها با یکدیگر متضاد نباشند متضاد نیستند. مثلا در حرکت أینی، حرکت از سِفل به عِلو (یعنی حرکت صعودی) با حرکت از علو به سفل (یعنی حرکت هبوطی) متضاد است؛ چون مبدأ و منتهاها با یکدیگر متضادند و آنچه برای این، مبدأ است، برای آن، منتهاست و آنچه برای آن، منتهاست، برای این، مبدأ است. پس امکان ندارد که شیء در آنِ واحد دو حرکت به این صورت داشته باشد.

البته گاهی مبدأ و منتها در دو حرکت متضاد حقیقتا با یکدیگر تضاد دارند مثل حرکت از سِفل به عِلو و حرکت از عِلو به سِفل، و گاهی هم ممکن است متضاد به این

[١] . مثلا هم حركت از سخونت به برودت داشته باشد و هم حركت از بياض به سواد.

[٢] .يعنی مقوله [كه همان مسافت حركت است.]